Duitse prenten speels en humoristisch

Een van de mooiste gravures op de tentoonstelling `Rondom Dürer' is niet veel groter dan een postzegel. Albrecht Altdorfer (ca. 1485-1538) had aan een oppervlak van een paar vierkante centimeter genoeg om een mythologische scène met de worsteling van Hercules en de Nemeïsche leeuw levendig weer te geven. Hercules heeft die leeuw goed te pakken. Het is een welhaast erotische omhelzing. Alle spieren van mens en dier staan strak gespannen. De fabelachtige techniek waarmee Altdorfer de scène tot leven heeft gewekt, staat niet op zichzelf. In het trefzekere samenspel van lijntjes en krasjes valt onmiskenbaar de invloed van zijn oudere collega Albrecht Dürer (1471-1528) te herkennen.

Over de tekeningen en prenten van Dürer en zijn tijdgenoten is in Maastricht een prachtige tentoonstelling ingericht. De samenstellers hebben een afgewogen keuze van vijfenveertig tekeningen en bijna driehonderd prenten gemaakt uit de collectie van het Rotterdamse Museum Boijmans van Beuningen.

Het Bonnefantenmuseum toont elke twee jaar een selectie uit het Rotterdamse prentenkabinet. Het is een voorbeeldige (structurele) samenwerking. Want Boijmans mag dan wel over een verbluffend rijke collectie tekeningen en prenten beschikken, een geschikte ruimte om een ambitieuze tentoonstelling als deze in te organiseren heeft het (nog) niet. Het Bonnefantenmuseum, dat zelf niet gezegend is met een tot de verbeelding sprekende collectie oude kunst, heeft die faciliteiten wél. Daar komt nog eens bij dat men in Maastricht de vroege Duitse kunst tot de `aandachtspunten' rekent. Daar mogen we blij mee zijn, want Duitse renaissance-kunst is in de afgelopen decennia in Nederlandse musea nauwelijks aan bod gekomen.

De grafische kunsten waren aan het einde van de vijftiende eeuw tot grote bloei gekomen in Zuid-Duitsland, het Nederrijngebied en de Elzas. Albrecht Dürer, zoon van een Hongaarse goudsmid, was werkzaam in Neurenberg, dat destijds gold als één van de bedrijvigste en welvarendste handelssteden van Europa. Hier produceerde hij omvangrijke reeksen prenten met (vooral) Bijbelse onderwerpen. Dürer ging daarbij uiterst nauwgezet te werk. In een prent van de verloren zoon als varkenshoeder zijn de borstelige haren van de varkens zó gedetailleerd weergegeven dat ze uit het papier lijken te steken. Dürer voorzag al zijn werk van een karakteristieke signatuur: een soort logo waarbij een grote A de overkapping vormt voor een kleine letter D. In het Bonnefantenmuseum valt op dat veel tijdgenoten zich eveneens uitputten in het bedenken van karakteristieke signaturen. Ludwig Krug heeft een emblematisch kruikje aan zijn initialen toegevoegd en Hans Springinklee heeft de letters H, S en K sierlijk door elkaar gevlochten. Onder de overige kunstenaars die vertegenwoordigd zijn, komen bekende namen voor als Matthias Grünewald, Martin Schongauer, Hans Sebald Beham en Hans Holbein (de oude).

De tentoonstelling is thematisch ingedeeld en besteedt onder meer aandacht aan Devotie, Marialevens, landchappen en de Oudheid. In een zaaltje met `Voorlopers' valt te zien hoe heerlijk het kan zijn als een kunstenaar zich niets aantrekt van de regels van het perspectief. De ongerijmdheid van de verhoudingen verleent een `Aanbidding der koningen' uit de vroege vijftiende eeuw een ongewone charme.

Tussen alle zwart-witte bladen springen enkele gekleurde tekeningen en aquarellen snel in het oog. Bezoekers zullen de door Dürer getekende krab niet snel over het hoofd zien. Het dier werd vermoedelijk op een Venetiaanse vismarkt door Dürer geportretteerd en maakt vijf eeuwen later nog altijd een opmerkelijk verse indruk.

Ook in figuurlijke zin zijn veel prenten `vers' gebleven: speels, provocatief, obsceen, plat-humoristisch en vreemd. In die laatste categorie valt een prent van Hieronymus Hopfer van `Drie naakte mannen aan een boom'. Wat die mannen daar doen, is volslagen onduidelijk. Merkwaardig is ook een prent van Hans Rogel met uiteenlopende geometrische vormen die sterk aan het werk Escher doet denken. Nog raadselachtiger is een prent van Hans Baldung Grien die de provisorische titel `De betoverde Stalknecht' meekreeg. De knecht ligt gevloerd op de stalvloer terwijl de dader zich in een boosaardig kijkend paard op de achtergrond doet vermoeden.

Tentoonstelling: Rondom Dürer. T/m 11 juni in Bonnefantenmuseum, Maastricht. Dagelijks geopend: 11-17 uur, maandag gesloten. Tijdens TEFAF (17-24 maart) vanaf 10 uur geopend (ook maandag). Catalogus (alleen tijdens tentoonstelling) ƒ49,90