Knap staaltje Hollands glorie

De Slag bij Nieuwpoort in 1600 was een zeldzame militaire overwinning voor een Nederlandse legeraanvoerder. Museum Atlas van Stolk herdenkt de bijzondere gebeurtenis met een bescheiden expositie.

Een zaaltje met 29 gravures aan de muren, een pronkkast met snuisterijen, een bladerboek en een tv in het midden, waarop continu een Vlaams toeristisch promotiefilmpje jengelt. Zo herdenkt Nederland dus de Slag bij Nieuwpoort, ,,de roemrijke Slag bij Nieuwpoort'', zoals het vouwblad bij deze bescheiden opstelling in de Atlas Van Stolk te Rotterdam stelt. Want roemrijk is de slag zeker, 1600: Slag bij Nieuwpoort is een begrip – maar de vraag is, waarom eigenlijk? En in Rotterdam ligt het antwoord niet.

Wat gebeurde er bij Nieuwpoort, in 1600?

We zitten nog midden in de Tachtigjarige oorlog (tegenwoordig vaker, meer bescheiden, de Opstand genoemd). De Zeven Provinciën, onder leiding van de Staten-Generaal en legeraanvoerder Maurits, prins van Oranje, proberen zoveel mogelijk Nederlands gebied te veroveren op de vorsten van het Habsburgse huis. Filips II is twee jaar geleden overleden, zijn zoon Filips III wordt koning van Spanje, zijn dochter Isabella en haar man Albrecht krijgen de Nederlandse bezittingen.

Maar het tij is met de Nederlandse opstandelingen. Maurits verovert de ene na de andere stad en buurlanden Engeland en Frankrijk erkennen de soevereiniteit van de jonge republiek. De belangrijkste Nederlandse politicus in deze tijd is de raadspensionaris, Johan van Oldenbarnevelt. Terwijl Maurits de militaire lijnen uitzet op het slagveld, waakt Van Oldenbarnevelt (vooral) over de belangen van (vooral de Hollandse) kooplui. En dat die belangen niet altijd parallel lopen, bewijst de Slag bij Nieuwpoort.

Nieuwpoort is een plaatsje aan de Vlaamse kust. Samen met Duinkerken is het omstreeks 1600 uitvalsbasis voor meedogenloze piraten, die met kaperbrieven van de Spaanse koning Nederlandse handelsschepen in Het Kanaal plunderen. Van Oldenbarnevelt ziet de oplossing: het militaire genie Maurits moet de kust piraat-vrij maken. Maurits ziet vooral de gevaren: hij moet een enorm leger buiten de grenzen van de Republiek brengen.

Dertienduizend man gaan uiteindelijk scheep in Vlissingen. Door ongunstige wind moeten ze alweer aan land bij Fort Philippine in Zeeuws Vlaanderen, vanwaar de legertrein (zestien kilometer lang!) optrekt naar Nieuwpoort. Daar wacht Maurits een grote Spaanse troepenmacht onder leiding van Albrecht. Op het strand raken de legers slaags, de middag van 2 juli. De Spanjaarden vechten met hun gezicht naar de wind en de zon – een vervelend nadeel. Als Maurits het perfecte moment kiest om zijn reserveruiterij in de slag te werpen, slaat de balans definitief door naar de Nederlandse kant. (Hoewel, Nederlands; op de gravures is te zien dat Maurits' troepen uit grote contingenten huurlingen bestaan: Engelsen, Walen, Zwitsers, Duitsers, het Nederlandse leger anno 1600 is een zeer multiculturele legermacht.)

En daarna? Daarna niets. Maurits is allerminst op zijn gemak na de benauwde overwinning, laat Duinkerken en zijn kapers voor wat ze zijn en trekt af naar het Noorden. Zijn stellige vermoeden is dat Van Oldenbarnevelt hem in een val heeft gelokt om de macht in de Republiek te krijgen. De verziekte verhouding tussen hen (die in 1619 leidt tot de veroordeling en dood van de raadspensionaris) is het enige resultaat van de campagne.

Hoe komt het dat zo'n karig resultaat de eeuwen heeft getrotseerd en is gestold tot een soort bezweringsformule van het nationaal historisch benul? Wie iets te beweren heeft over zin of onzin van historische feiten, komt vroeg of laat op de proppen met 1600: Slag bij Nieuwpoort.

Het was een tamelijk unieke overwinning. Nederlandse en Spaanse troepen hadden zelden in een open veldslag tegenover elkaar gestaan en waar dat toch was gebeurd, hadden de Spanjaarden meestal aan het langste eind getrokken. Ook in de vier eeuwen die sindsdien zijn verstreken, heeft het Nederlandse leger niet meer zo'n duidelijke militaire overwinning op zo'n duidelijke overmacht behaald.

Wie de gravures beschouwt, ziet dat besef langzaam doorbreken. Van de informatieve, haast journalistieke prenten uit de zeventiende eeuw – al doet deze kwalificatie de drie mollige ruiter-gravures naar J. de Gheyn tekort – gaat het naar de romantiserende heldenbeelden uit de achttiende en negentiende eeuw, waar Maurits triomfeert te midden van kermende gewonden en grimmige Spaanse krijgsgevangenen.

De tentoonstelling in de Atlas Van Stolk is een wel erg bescheiden eerbetoon aan het militaire vernuft van de stadhouder, aan diens onovertroffen staaltje Hollands glorie potverdorie en aan dat ene jaartal dat in het collectieve geheugen van de Nederlanders staat gegrift. Je kunt je toch niet voorstellen dat de Engelsen aan één zaaltje genoeg zou hebben voor de Battle of Britain?

1600 - Slag bij Nieuwpoort. Door de eeuwen heen bekeken. Atlas Van Stolk, Historisch Museum Rotterdam, Korte Hoogstraat 31 Rotterdam. T/m 25 juni 2000. Inl. 010-217676.