Iconen van kracht

Na een eindeloos lijkend gepriegel haalt een oude Inuit een draad door een benen vishaak en laat het geheel voorzichtig in een wak zakken. Korte tijd later volgt een explosie van bewegingen en daar ligt een zeehond op het ijs. Grote grijns op het verweerde gezicht van de visser. Het kort durende filmfragment wordt vertoond op de expositie `Indian Summer' in Brussel. Deze grote overzichtstentoonstelling zou tot eind van de maand duren, maar is nu verlengd tot 23 april.

In het Jubelparkmuseum is een zeshonderdtal archeologische en etnografische stukken tentoongesteld. Er zijn reconstructies van woningen en een videopresentatie toont hoe een kano wordt gemaakt. Vermeldenswaard is de oude film over de Potlach, het gebruik om grote feesten te geven waarop gebruiksvoorwerpen werden weggegeven. Ronduit aandoenlijk is een kring van kleurrijke moccasins.

Wat deze tentoonstelling vooral zo fascinerend maakt, is het scala aan culturen dat wordt getoond: van de noordelijke Inuit, de Sioux in de prairies tot de Seminolen in het zuidoosten en de Apache in het zuidwesten. Door de uitstalling van veelsoortige artefacten krijgt de bezoeker een goed beeld van het menselijke aanpassingsvermogen.

Op ijsvlakten, in bossen en op de grote grasvlakten; overal wisten indianen een niche te vinden. Bij de jacht op buffels, het verbouwen van maïs of de walvisvangst werd voornamelijk gebruik gemaakt van houten, benen en stenen voorwerpen en wapens. Later introduceerden de blanke kolonisten vuurwapens, stalen dolken en werden de pijlpunten van ijzer. Maar lange tijd waren de beide Amerika's het laatste deel van de wereld waar de mens nog in de Steentijd leefde.

De uitgestalde maskers en traditionele gewaden roepen het beeld op van sjamanen die proberen voorouders, totemdieren of goden geluk af te dwingen in de jacht, de oorlog of anderszins in het voortbestaan. Want hard was het voortbestaan zeker en enige bovenmenselijke hulp werd gewaardeerd. Met harpoenen op walvissen jagen vanuit houten sloepen, weinig groter dan het prooidier zelf, of te paard een enorme buffel beschieten met pijl en boog, is een risicovol bestaan. De indianen waren – met of zonder hulp van bovennatuurlijke machten – ware meesters in het overleven, maar uiteindelijk heeft het hun niet mogen baten.

Niet alleen de hardhandige vervolging door de blanken in het midden van de negentiende eeuw vernietigde de indiaanse culturen. Industrialisering van landbouw en veeteelt maakten hun traditionele leefwijzen overbodig, voorzover zij die nog van de Amerikaanse regering mochten uitoefenen. De afloop is bekend. De teloorgang van de indiaanse samenlevingen is een van de best gedocumenteerde menselijke rampen van de afgelopen eeuwen.

Het zou flauw zijn om te zeggen dat er van alles ontbreekt op deze tentoonstelling. Het beeld van `de' indiaan dat overeind blijft, is toch die van de nobele wilde. De mens die dicht bij de natuur staand met ingetogen ontzag tot zich neemt wat hij nodig heeft. Dat beeld laat weinig ruimte voor verspillende jachtpartijen of wrede onderdrukking van zwakkere volken. In de recente literatuur over indianen komen ook de minder vredelievende trekjes van de Amerikaans oerbevolking naar voren. Maar wat deze tentoonstelling overigens wel duidelijk maakt is dat er geen sprake is van `de' indiaan. Daarvoor waren de verschillende culturen te divers. Onze `Winnetou' was de geïdealiseerde vertegenwoordiger van slechts één van de vele culturen.

Mocht het besef dat alles wat we zien, behoort tot verwoeste culturen, de bezoeker als een loden kleed omhangen, het eind van de tentoonstelling voert ons langs ludieke indiaanse memorabilia. Een aantal uiteenlopende producten toont dat de indiaan icoon is geworden van kracht en onverwoestbaarheid. Zoals bij een populaire motorfiets de Indian, waarvan de slogan luidde: `Old Indians will never die'.

Indian Summer. De eerste naties van Noord-Amerika. T/m 26 maart 2000 in het Koninklijk Museum voor Kunst en Geschiedenis. Jubelpark 10, Brussel. Catalogus ƒ50 gulden. Het restaurant serveert indiaanse specialiteiten. Res 00-32-27417303