`Op lijn 3 denken we nu zelf na'

Het GVB maakt trampersoneel verantwoordelijk voor hun eigen lijn. Doel: meer plezier, minder zieken en voorkomen dat in de geldla wordt gegrepen.

In het `eindpunthuis' van Lijn 3 heeft iemand een roos in een leeg cola-blikje gezet. Hier nooit volle asbakken of lege bekertjes op tafel. Wel soms een briefje op de koffie-automaat: `Henk is jarig. De koffie is vandaag vrij.' En is het geen ,,schitterend keukenblok, met diepvries, koelkast en magnetron?'' ,,Ons huisje'', zeggen bestuurders en conducteurs.

In het eindpunt van lijn 3 hoor je trampersoneel spreken over ,,respect'', ,,vertrouwen'' en ,,elkaar aanspreken op onjuist gedrag''. Opvallende woorden uit de mond van personeel van het Amsterdams Gemeentevervoerbedrijf (GVB) dat jarenlang functioneerde in een sfeer van onverschilligheid en wantrouwen. De directie van het GVB had geen oog voor het welzijn van het personeel, en het personeel had geen enkele boodschap aan – om maar een voorbeeld te noemen – het op tijd laten vertrekken van de tram. Dat de stemming niet optimaal was bleek uit de zeerhoge ziektecijfers: bij de conducteurs 35 procent, bij de bestuurders 25 procent.

In een poging het personeel meer bij het bedrijf te betrekken wil de GVB-directie nu op alle tramlijnen een vast team neerzetten van een lijnmanager, assistent-managers, bestuurders en conducteurs. Als je trampersoneel zelf verantwoordelijk maakt voor een eigen lijn, krijgen ze meer plezier in hun werk, melden ze zich minder snel ziek en bedenken ze zich twee keer voordat ze hun hand in de geldlade stoppen. Dat is het idee.

,,Het klinkt simpel'', zegt tramdirecteur A. Bolier, ,,maar het is hartstikke moeilijk''. ,,Het is voor de lagere leiding compleet nieuw om zelf besluiten te nemen. Ze komen uit een ambtelijke cultuur waar voor alles rugdekking van de baas nodig is, voor elk lullig bloemetje op tafel de handtekening van de directeur. Nu moeten ze zelf nadenken. Welke maatregel treffen als de inhoud van een geldlade niet klopt? Wat als iemand te laat is? Moet je een kaartje sturen als een collega ziek is? Simpele dingen, maar de overgang naar zelf initiatieven nemen betekent voor sommigen regelrechte paniek.''

Inmiddels is op zes tramlijnen het zogenoemde lijngebonden werken ingevoerd. Op sommige lijnen is het ziekteverzuim bij de conducteurs van 35 procent naar 20 procent gedaald en bij de bestuurders van 25 procent naar 20 procent. Vooral de daling van het ziekteverzuim bij de conducteurs noemt Bolier ,,opzienbarend''. ,,Er is helaas van oudsher een standsverschil tussen bestuurders en conducteurs. Vroeger aten ze ook aan aparte tafels. Maar nu horen ze echt bij de groep.''

In het huisje van lijn 3 loopt `lijnmanager' Michiel Hemelaar rond op krukken. Op het prikbord hangt nog een briefje: ,,Beste collega`s. Ik wil via deze - toch onsympathieke weg - een ieder bedanken die een blijk van belangstelling heeft gegeven na mijn operatie''. Hij is een half jaar geleden begonnen als lijnmanager. November vorig jaar deed hij met zijn medewerkers mee aan een `sessie lijngebonden werken' met rollenspellen en acteurs. Het ging over `normen en waarden', over `jezelf duidelijk en kwetsbaar opstellen' en `er proberen samen uit te komen'. Het is die taal die de lijnmanager nu spreekt. ,,We leveren met een vaste groep mensen een product: lijn 3'', zegt Hemelaar. ,,Daar voelen we ons betrokken bij''

Zo er al ooit paniek heeft bestaan bij Hemelaar, dan heeft hij die inmiddels bedwongen. Voorbeeld. Een kapotte klok bij eindpunt Zoutkeetsgracht, bron van verwarring voor passagiers en personeel. Eigenhandig heeft hij over die klok een zak laten trekken en een nieuwe laten ophangen. Hoe dat vroeger ging? ,,Een briefje naar de facilitair manager, die het dan doorgaf aan de uitvoerende dienst waar het vervolgens aan de kant werd geschoven en niemand die het controleerde.''

Ander voorbeeld. Het was niet de gewoonte van trampersoneel om hun telefoonnummer bij de leiding bekend te maken. Hemelaar besloot zieke collega's daarom een briefje te schrijven met het verzoek contact op te nemen. ,,Wat bleek? Als je weet wat je aan elkaar hebt zijn mensen best bereid hun nummer te geven.''

En toen twee weken geleden een conducteur door een agressieve passagier drie tanden uit zijn mond werden geslagen, zaten Hemelaar en een assistent-manger tot 's avonds half tien in het ziekenhuis. ,,Om hem te begeleiden.'' Dat ging vroeger ook wel anders. ,,Conducteur gemolesteerd? Sorry, het is half vijf, mijn dienst zit erop.''

In het begin was het wel wennen, altijd leiding aanwezig in het huisje. ,,Maar het is heel handig'', zegt bestuurder Ruben Saro. ,,Vroeger moest je om een paar vakantiedagen te regelen speciaal naar de remise, daar moest je zoeken naar een chef - als die er al was.'' En rijdend in tram 3 zegt bestuurder Delano Cairo: ,,Als ik niet lekker in mijn vel zit, praat ik even met de manager. In het huisje staat de deur altijd open. Als je binnenkomt, leggen ze meteen hun werk neer.'' Achter in de conducteursloge zegt Angelo Kouramanis: ,,Het is net als met een voetbalteam. Als je daar de hele tijd spelers wisselt, loopt het ook niet lekker.'' Dan tegen een passagier: ,,Pas op mevrouw, houd u vast, we gaan vertrekken.''

Diezelfde middag, tramlijn 14, halte Muiderpoortstation. De bestuurder trekt op, achterin klapt een oudere vrouw tegen de grond. ,,Die rottrams ook'', moppert ze terwijl ze overeind klautert. ,,Ik trok niet hard op'', zegt de bestuurder die poolshoogte komt nemen. Zijn toon is verwijtend: ,,U moet u ook goed vasthouden.'' ,,U mag blij zijn dat hij nog komt kijken'', zegt de conductrice even later. ,,De meesten rijden gewoon door.'' Op tramlijn 14 gaat het GVB deze week beginnen met een vast team.