Voor Poetin is kritiek al gauw verraad

Is Vladimir Poetin een liberaal en democraat Westerse stijl? Twee Russische journalisten spraken 24 uur lang met hem. De conclusie, volgens een waarnemer: het vraaggesprek illustreert dat Poetin er totalitaire neigingen op na houdt.

Terwijl de oud-KGB'er Vladimir Poetin de Britse premier Tony Blair vrijdag meetroonde naar de opera Oorlog en Vrede, wierp het gilde van Kremlin-watchers zich op een eerder die dag verschenen marathoninterview met de nieuwe Russische president.

`IJzeren Poetin', luidde de kop boven de paginagrote voorpublicatie uit een vandaag te verschijnen boek, `Gesprekken met de President', van de hand van twee journalisten uit de stal van zakentycoon en Kremlin-godfather Boris Berezovski. Niet alleen de vlag, ook de lading verraadt de totalitaire inborst van de nieuwe leider die zich op 26 maart via de stembus tot president van Rusland wil laten uitroepen.

Hoe eigentijds en open Poetin ook overkomt, zoals dit weekend aan de zijde van het echtpaar Blair in St. Petersburg, in de vraaggesprekken van in totaal 24 uur steekt hij omineus de loftrompet op zijn oude leerschool: de KGB. ,,Wisten jullie dat negentig procent van alle inlichtingen voorheen werd verzameld met hulp van agenten onder de Sovjet-burgers? Agenten werken in het belang van de staat.''

Als schooljongen had Vladimir zich al eens spontaan aangemeld bij de geheime dienst, waar hij tot zijn spijt te horen kreeg: ,,Wij nemen geen vrijwilligers in dienst.'' Hij zwijgt over zijn latere loopbaan als spion in Duitsland, maar haalt wel een herinnering op aan de val van Muur, toen hij en zijn collega's in de KGB-villa in Dresden werden belaagd door demonstranten. Hij vroeg om instructies, maar Moskou bleef stil. Poetin: ,,Op dat moment besefte ik dat mijn land niet langer bestond.''

Exegeten van de tekst zijn het erover eens dat Poetin zich opwerpt als de een autoritaire redder van de natie. ,,Het interview illustreert zijn totalitaire neigingen'', meent Nikolaj Petrov van het Carnegie Centrum in Moskou. ,,Hij ziet de wereld niet in pluralistische termen.'' Voor KGB-generaal Kaloegin, die in de glasnostjaren uit de school klapte over de smerige praktijken van zijn werkgever, heeft Poetin maar één woord: ,,Verrader!'' Presentator Jevgeni Kiseljov van het politieke programma Itogi ziet in dit soort uitspraken een veeg teken. Volgens hem heeft Ruslands toekomstige president een zwart-wit beeld van de werkelijkheid.

Poetin is vol haat voor Andrej Babitski, de Russische radiojournalist die hij met stokslagen, gevangenschap en een bizarre uitwisseling aan een gewapende bende heeft laten straffen voor zijn ,,anti-Russische'' berichtgeving van de Tsjetsjeense oorlog. ,,Wat Babitski deed was gevaarlijker dan het afvuren van een machinegeweer.'' Volgens Poetin had de verslaggever zich ,,aan de Russische wet moeten houden'', indien hij had verwacht ,,op een wettige manier te worden behandeld''.

Kiseljov en andere waarnemers wijzen erop dat de 47-jarige Kremlinleider zich opwerpt als de ultieme verdediger van de Russische staatsbelangen, waarbij hij zelf bepaalt wat die belangen zijn. Naar nu blijkt ziet Poetin zijn veldtocht tegen de Tsjetsjenen ,,als mijn historische missie'' om de problemen in de Kaukausus voor eens en voor altijd op te lossen. Babitski stelde zich met zijn kritische reportages over hinderlagen en gedode Russische soldaten op als een stoorzender die hem bij zijn missie hinderde. ,,De eerste Tsjetsjeense oorlog ('94-'96) hebben we verloren wegens de morele staat van de samenleving. De maatschappij begreep niet voor welke idealen onze soldaten streden. Babitski en anderen probeerden die toestand terug te halen. Hij werkte regelrecht voor de vijand.''

Eerder deze maand waarschuwde een zevental Russen in een pamflet voor ,,de introductie van een gemoderniseerde versie van het stalinisme'' in Rusland. De ondertekenaars, onder wie de mensenrechtenactiviste Jelena Bonner (weduwe van de kernfysicus-dissident Andrej Sacharov), vrezen dat Poetin zich ontpopt tot een echte dictator.

Zij weigeren hem het voordeel van de twijfel te gunnen, en roepen Westerse leiders op om hun afwachtend-positieve houding jegens het Kremlin te herzien.

De aanstaande presidentsverkiezingen noemen zij ,,een farce'', aangezien Poetins ongeëvenaarde populariteit kunstmatig tot stand zou zijn gebracht door manipulatie van de media. De opstellers van het schotschrift (getiteld ,,De Geboorte van het Nieuwe Stalinisme''), vrezen dat Poetin, eenmaal gekozen, de democratie in Rusland verder zal ontmantelen.

Een onheilspellende vingerwijzing in dat verband, zo merkte tv-presentator Kiseljov zondag op, is het laatste zinnetje van Poetins interview.

Op de vraag of hij wellicht van plan is daags na zijn verkiezingsoverwinning het roer radicaal om te gooien, antwoordt de enige kanshebber op het presidentsschap: ,,Ni skazjoe – Dat zeg ik niet.''