Morgen gebeurt het

Morgen gebeurt het. Dan zal paus Johannes Paulus II, ter zuivering van het geheugen en om met een schone lei te kunnen beginnen aan het derde millennium van het christendom, een in tweeduizend jaar nog niet vertoonde belijdenis van schuld doen.

Het is voor niet-katholieken, of voor ongelovigen in het algemeen, nogal verleidelijk om met dit peilloze mea culpa (een mega- of zelfs een giga-culpa) de spot te drijven. Vergiffenis vragen voor de in 1208 begonnen kruistocht tegen de Katharen? Alsof die graaf Raymond VI van Toulouse, beschermheer van deze Albigense ketters, zo'n lieverdje was! En de daders liggen al achthonderd jaar op het kerkhof (de slachtoffers zijn meestal in rook opgegaan), maar zij die geloven, haasten niet.

Het is me, al ben ik overtuigd atheïst, niettemin te gemakzuchtig om lacherig te doen over het grote pauselijke gebaar. Hoon noch onverschilligheid is op z'n plaats. De katholieke kerk legt in grote delen van de wereld een bijzonder moreel gewicht in de schaal. Ook in Nederland is er, ondanks de voortschrijdende secularisatie en de leegloop van de kerken, zelfs voor niet-katholieken nog altijd reden belang te hechten aan wat het Vaticaan verkondigt. Soms boezemt deze verkondiging mij afkeer in, bijvoorbeeld de onverdraagzaamheid aangaande anticonceptie, abortus en euthanasie, maar tegelijk vervullen de katholieke en andere kerken onbetwistbaar een gewetensfunctie met hun waarschuwingen tegen het najagen van platvloerse materiële belangen en hun oproepen tot verzoening en vrede.

Zonder rekening en verantwoording over de eigen geschiedenis af te leggen, is er geen kans op herstel van het in veel opzichten tanende morele gezag van de kerk. Deze gedachtegang van paus Woytila is zo gek nog niet. Het maakt weliswaar een eigenaardige indruk een 84-jarige Pool zich te zien verontschuldigen voor de onthoofding van Egmont en Hoorne op de Grote Markt van Brussel, of voor de genocide op de indianen door de conquistadores, maar wie de ogen sluit voor alles wat in het teken van het kruis gebeurd is, kan bezwaarlijk protesteren tegen bijvoorbeeld islamitisch fanatisme in Algerije, de zegening van Servische wapenen door de orthodoxe popes of de fatwah tegen Salman Rushdie.

Hiermee is niet gezegd dat ik de schuldbelijdenis van de paus begrijp. Wel zijn intenties, maar wat ik niet vermag te doorgronden is wie nu eigenlijk in zijn onfeilbare visie waaraan schuldig is. Dinsdag heeft het Vaticaan een tipje van de sluier opgelicht tijdens een persconferentie. De misdaden die de paus morgen zal bekennen omvatten onder meer antisemitisme, volkerenmoord, foltering, godsdienstoorlogen, kettervervolging en onderdrukking van vrouwen. Zo beschouwd is de rooms-katholieke kerk een criminele organisatie waarvan de deelnemers in Nederland op grond van artikel 140 van het Wetboek van strafrecht moeten worden vervolgd en berecht (Misdrijven tegen de menselijkheid verjaren niet).

Woensdag meldde de Romeinse correspondent van deze krant Marc Leijendekker dat de paus ,,namens heel de katholieke kerk'' excuses zal aanbieden. Maar de prefect van de Congregatie van de geloofsleer (opvolger van de Inquisitie), Joseph kardinaal Ratzinger, wijst er op dat de kerk als geheel onmogelijk schuldig kan zijn. ,,Zoals een zondevrije Christus de schuld van de mensheid op zich neemt, zo blijft ook een op Christus geënte kerk, ondanks de fouten van haar leden, zonder zonden.''

Donderdag berichtte Leijendekker dan ook dat de paus ,,uitdrukkelijk niet vergiffenis zal vragen namens de katholieke kerk op zich, omdat die geldt als het mystieke lichaam van Christus en daarmee onfeilbaar is''. De excuses, schrijft hij, betreffen ,,daden van mensen, die nu eenmaal zondaars zijn''. Helaas, in hetzelfde artikel lees je dan weer dat ,,een belangrijke beperking bij dit mea culpa is dat het daarbij niet gaat over individuele mensen, over specifieke schuld''. Het gaat dus noch om individuen, noch om de kerk als instelling. Niemand komt een verwijt toe. Waarom dan een schuldbelijdenis?

Even onduidelijk is aan wie de schuldeloze kerk haar excuses maakt. Aan de slachtoffers uit het verleden? Onmogelijk. Aan de nu levende joden, indianen, vrouwen, dissidenten en ketters? Ook niet. Het antwoord zal wel moeten luiden: aan Christus. Biedt het mystieke lichaam dus zichzelf een verontschuldiging aan? Of schiet hier gewoon mijn theologische kennis tekort? Van de uitleg die kardinaal Ratzinger in een interview met de Frankfurter Allgemeine gaf, word ik ook niet wijzer. Zijn christologische verklaring voor het pauselijke mea culpa luidde, ,,dat de kerk als historisch subject slechts te vatten is voor zover zij in haar sociologisch onvatbare kern gevat wordt''. Vat u?

Christenen voelen zich uit hoofde van hun geloof altijd schuldig aan alles. In protestantse kerken zingen ze uit volle borst en met een bijna wellustig genot:

Schuldig zijn wij en onrein.

Ach we vonden

zoveel zonden

dat zij niet te tellen zijn.

Wat ik niet begrijp is dat iemand, wie dan ook, zich schuldig zou verklaren aan niet door hem of haar zelf gepleegde misdrijven, die wat de rooms-katholieken betreft dan ook nog eens in naam van een smetteloze kerk zijn begaan. De paus verontschuldigt zich gewoon voor de slechtheid van de mens. Maar dat vind ik dan weer een loos gebaar van een kerk die leert dat alle mensen nu eenmaal zondig worden geboren. Overigens had de kruistocht tegen de Albigenzen vermoedelijk meer van doen met de expansiedrift van de Franse koning in Occitanië dan met geloofsijver. En het uitmoorden van de indianen was eerder ingegeven door goudkoorts dan door bekeringsdrift. Rassenwaan en vrouwenonderdrukking zijn niet speciaal katholiek, maar van alle tijden, culturen en religies. Is het niet hoogmoedig van de paus zich dat allemaal toe te eigenen?

Bijna zou ik me tot Johannes Paulus II richten om hem te zeggen: trek het u niet zo aan, uwe heiligheid. Hoeveel prachtige kathedralen hebben jullie niet gebouwd, hoeveel kunstenaars niet geïnspireerd tot meesterwerken, hoeveel lijdende mensen niet troost en barmhartigheid geboden? Tel uw zegeningen.