KWART MILJOEN JAAR GELEDEN MAAKTEN NEANDERTHALERS KUNST

Maakten Neanderthalers 250.000 jaar geleden al symbolische kunst? Ja, zeggen archeoloog Francesco d'Errico en antropologe April Nowell in het aprilnummer van de Cambridge Archaeological Journal. Ze doen dat op basis van nieuw onderzoek van wat bekend staat als het Berekhat-Ram-figuurtje.

Twintig jaar geleden groef de Israelische archeoloog Goren-Inbar bij Berekhat Ram op de Golanhoogte een vulkanisch steentje op. Het is 35 millimeter hoog, 25 millimeter breed, 21 millimeter dik, heeft enkele groeven en doet op het eerste gezicht denken aan de Venusbeeldjes van ruim 25.000 jaar oud uit Europa. Sinds Goren-Inbar in 1985 zijn vondst openbaar maakte is er discussie over de vraag of de groeven door de natuur of door vroege mensenhanden zijn gemaakt.

Kunst en symbolisme beginnen volgens de gangbare opvattingen pas 40 à 30.000 jaar geleden met de moderne mens, die dan in Europa kunstig besneden voorwerpen en grotschilderingen begint te maken. Alexander Marschak van Harvard University publiceerde drie jaar geleden in Antiquity een artikel, waarin hij na microscopisch onderzoek zei dat het 250.000 jaar oude Berekhat Ram-object een vrouwenfiguur voorstelde met een gebogen rechterarm en een grote boezem. Critici reageerden met de opmerking dat het artikel waarschijnlijk alleen vanwege de mooie kleurenfoto's was opgenomen in het wetenschappelijke tijdschrift.

D'Errico, expert in gebruikssporen op stenen voorwerpen, en Nowell besloten het probleem eens en voor altijd op te lossen, gingen naar Israel en onderzochten het voorwerp met de enige stereomicroscoop die het land rijk is. Het tweetal, dat ernstige kritiek heeft op de onderzoeksmethode van Marshak, zorgde verder voor genoeg vergelijkingsmateriaal. Bij Berekhat Ram en enkele andere plaatsen verzamelden ze vulkanisch materiaal, dat ze vervolgens met replica's van stenen gereedschap bewerkten.

Uit het onderzoek bleek dat geen enkele andere vulkanische steen van Berekhat Ram groeven had. De groeven in stenen van elders bleken het gevolg van vouwen te zijn voor de hete lava was afgekoeld. D'Errico en Nowell ontdekten dat tijdens de afkoeling in de stenen kleine luchtgaatjes waren ontstaan. Ze zagen verder dat in de experimenteel gemaakte groeven stof achterbleef, dat ze niet in de natuurlijk gemaakte groeven vonden, maar wel in die van het Berekhat Ram figuurtje.

Het tweetal concludeert dat een Neanderthaler 250.000 jaar geleden een klein steentje vond waarin hij een mensenfiguur herkende en waarin hij daarna bewust zelf op tien plaatsen gekrast en geschaafd heeft.

Andere archeologen en antropologen zijn niet overtuigd. Neanderthaldeskundige Chris Stringer van het Natural History Museum in Londen zegt desgevraagd: ``Ik geloof d'Errico zonder meer als hij zegt dat het voorwerp door hominiden is gemaakt - hij heeft van enkele stenen gereedschappen bij ons aangetoond dat ze niet echt zijn. Alleen met dat symbolisme gaat hij te ver.'' De meeste reviewers van het artikel denken er net zo over. Ze prijzen het methodische onderzoek, maar denken vrijwel allemaal dat een Neanderthaler onbewust een paar krassen heeft gemaakt.