Wraak op de nieuwsjagers

Toen zijn vader verdachte werd in de Augusta-zaak, besloot advocaat Willem Wallyn filmmaker te worden. In `Piranha Blues' vereffent hij een rekening met de media.

De dag in 1996 dat de vader werd gearresteerd, was tevens die waarop de zoon zijn voorzichtigheid opgaf, zijn advocatenpraktijk sloot en filmer werd. ,,Mijn vader had altijd gezegd dat ik zekerheid moest nastreven', vertelt de Belgische filmmaker Willem Wallyn (1960). ,,Niet naar de filmschool, maar rechten studeren.'

Maar toen Wallyn sr. een van de verdachten werd in de Agusta-zaak, die heel België op zijn kop zette, en in de gevangenis geraakte, wierp dat een heel ander licht op het vaderlijk advies. ,,Opeens waren de rollen omgekeerd en stond híj aan de verkeerde kant. Onzekerder dan in de gevangenis kan het leven niet worden. Er waren ook nog andere factoren natuurlijk: ik was kort daarvoor getrouwd en zelf vader geworden. Dan ga je ook de balans van je leven opmaken en bedenken welke jeugddromen je nog kunt vervullen.'

Een van die jeugddromen was films maken. Toch duurde het na de arrestatie van zijn vader nog een paar maanden voor Wallyn jr. op de gedachte kwam van de aanleiding ook het onderwerp van zijn eerste lange film te maken: het proces tegen Wallyn sr., of liever gezegd hoe de zoon dat als woordvoerder van zijn vader heeft beleefd.

,,Het is geen frontale aanval op de pers hoor', zegt Willem Wallyn in een Brussels café geruststellend, daags voordat zijn Film 1: Piranha blues in Nederland op video verschijnt. Goed dat-ie het zegt, want je zou het even kunnen denken. De hoofdpersoon in de film, Willem Wallyn geheten, slaat een hem onwelgevallige televisieverslaggever knock out met een honkbalknuppel, knevelt en gijzelt hem. Dan spit hij met twee vrienden voicemail, e-mail en post van het slachtoffer door, in de hoop het vuil uit het leven van de reporter op te diepen – vermoedelijk de natte droom van een ieder die het wel eens met de media aan de stok heeft gehad.

En waarom eigenlijk noemt Wallyn dat alles Film 1? Gaat Film 2 nog verder? Nee, verzekert de regisseur – op het oog eerder een vriendelijke jongen dan een journalistenrammer. Film 2 zou eerder een soort documentaire kunnen zijn over wat er werkelijk gebeurd is rond het proces en zijn vader. Niet dat die er komt: ,,Daarvoor was het allemaal te ongeloofwaardig, wat er in het echt gebeurd is.'

Wallyn: ,,Film 1: Piranha blues moet je zien als een intellectueel spel. We hebben allemaal wel eens de neiging om ons te willen wreken: op de grote sterke vent met een vol karretje die voordringt in de supermarkt; de bestuurder van de rappe auto die achter je met zijn lichten knippert op de snelweg. Zo stel ik me voor dat ik me wreek op de pers. En die Wallyn in de film gaat natuurlijk te ver. Daarom komt het resultaat ook als een boemerang naar hem terug.'

De filmer Willem Wallyn debuteerde in 1997 met de korte film Dear Jean Claude, een ode aan de acteur Jean Claude van Damme – in Vlaanderen met prijzen overladen maar de maker zelf `ziet hem niet graag meer'. Tot de ommekeer in zijn leven was film voor de jonge advocaat vooral een wat uit de hand gelopen hobby. Als runner, kabelsleper, broodjessmeerder en figurant poogde hij te compenseren dat hij gehoorzaamde toen zijn vader Luc Wallyn hem de gang naar de filmschool had afgeraden.

Vuilniszakken

In Piranha Blues is te zien welke indruk Willem Wallyn van de advocatuur heeft overgehouden: een in sombere kleuren gehulde wereld van haaien, waarbij desnoods bij nacht en ontij vuilniszakken worden omgekeerd, op zoek naar belastend materiaal om een moeder het voogdijrecht bij een scheiding te ontfutselen. Tegelijk bood de advocatuur Wallyn ook de mogelijkheid om dichtbij film te zijn: hij specialiseerde zich in audiovisuele rechten en stelde zijn juridische gaven ter beschikking van menige filmfinanciering.

En toen kwam dus de Agusta-zaak: vier hoge omes van de Socialistische Partij van België hadden voor miljoenen guldens zwart geld aangepakt van een fabrikant van militaire helikopters. De bekendste verdachte was ex-premier Willy Claes, die om de zaak moest aftreden als secretaris-generaal van de NAVO. De minst bekende was Luc Wallyn, ooit de rechterhand van partijleider Karel van Miert en inmiddels hoog ambtenaar bij de Europese Unie.

Na de arrestatie werd Wallyn jr. de zaakwaarnemer van zijn vader, en diens persvoorlichter. Vooral in die laatste hoedanigheid betrad hij hem onbekende werelden. ,,Al in een vroeg stadium was besloten dat mijn vader alles zou bekennen. Dus zou het wel eenvoudig zijn om de media te manipuleren, dacht ik. Maar het liep helemaal verkeerd: de bekentenissen waren niet spectaculair genoeg.' En dus zag perswoordvoerder Wallyn zich vrijwel dag en nacht geconfronteerd met de wildste verhalen, waartegen ontkennen nauwelijks een remedie bleek. ,,Het sterkste voorbeeld was een volledig verzonnen verhaal in Het Laatste Nieuws over de villa met de gouden kranen die uit de Agusta-gelden zou zijn bekostigd. De Belgische media, zowel televisiestations als kranten, zijn in felle concurrentie met elkaar verwikkeld. Dus het kon niet gek genoeg.'

Er waren momenten van monumentale absurditeit. ,,Op een bepaald moment ging mijn grootmoeder dood, en dat wilde ik mijn vader in de gevangenis gaan vertellen. Ik mocht een uur per dag met hem spreken, maar dat had ik die dag al gedaan en dus moest ik eerst langs de onderzoeksrechter om voor die dag een tweede onderhoud aan te vragen. Geen probleem.

,,Ik kom uit dat kantoor, langs de achteruitgang, maar daar staat een stagiaire van de Franse televisie. Zij loopt mij met de microfoon in de hand achterna, onderwijl de veronderstelling van de dag debiterend: geeft u toe dat u al het geld verbrand hebt, of iets dergelijks.

,,Maar terwijl ze dat vraagt stapt ze in een hondendrol. Dus ik zeg: uw schoenen zitten vol stront, ik zal u antwoorden als u eerst de stront van uw schoenen schraapt. Maar dan loopt u weg, zegt ze. Liever de schoenen vol stront dan een scoopje missen.'

Een ander moment dat Wallyn nog scherp voor ogen staat is een verslaggever van de Waalse tv die voor zijn ogen in tranen uitbarstte. ,,Die had zich helemaal voorbereid op een scoop, ook over gouden kranen, en hoorde vlak voor de uitzending dat die kranen al bij de concurrentie waren opgedoken. Schreien over gouden kranen – als ik dat in de film zou hebben gestoken, hadden ze gezegd: die Wallyn is een cynicus, die is tegen de pers.'

Superpersonage

Voor de gemaltraiteerde journalist in Piranha Blues – `Johannes van Buren', gespeeld door Herbert Flack – heeft niet één bepaalde verslaggever model gestaan, vertelt de filmmaker. ,,Hij is meer een superpersonage die zijn trekken aan verschillende modellen ontleent.' Het fake-interview met Fidel Castro dat de gijzelhouders op het spoor komen, is bijvoorbeeld een `echt' fake-interview met de Cubaanse leider van een Franse televisie-verslaggever, die beelden van de Cubaanse leider en zichzelf aan elkaar had geplakt zodat het leek alsof ze naast elkaar stonden. Wallyn heeft alleen de beelden van de Franse journalist vervangen door die van de acteur Flack.

Regisseur Willem Wallyn laat zijn personage Willem Wallyn door een acteur spelen, Peter Van den Begin. Daarna wordt de grens tussen film en werkelijkheid allengs onscherper. De twee squash-vrienden van Wallyn, die helpen bij de ontvoering en Wallyn van tegenstrijdige adviezen voorzien, zijn échte squash-vrienden van de regisseur. Vader Wallyn wordt in de film gespeeld door de echte vader, Luc Wallyn.

Deze opzet leidt tot een ongekend staaltje realiteitsmanipulatie. In Piranha Blues, overigens geheel op video gedraaid, zijn journaalbeelden verwerkt van de eerste procesdag: we zien verdachte Luc Wallyn, omstuwd door camera's, de trappen van het paleis van justitie oplopen, ondersteund door zijn toegewijde zoon. Maar die laatste is dus de acteur Van den Begin. De echte zoon was bezig het roerend tafereeltje met de handicam vast te leggen om het later in de film te verwerken.

,,Tja, dat is inderdaad iets waar professoren een halve dag over kunnen praten, of dat mag', geeft de regisseur toe. ,,Iemand koopt nieuwsbeelden – alle tv-stations waren erbij geweest, we hadden ruime keus – terwijl hij dat nieuws zelf gemanipuleerd heeft. Om dat vervolgens weer in een fictie te steken. Zou het ethisch verantwoord zijn? Ik kan me d'r altijd uitpraten, want mijn film gaat juist over manipulatie van de media – dat het zo gevaarlijk is.'

Inmiddels heeft de rechter gesproken en zit vader Luc Wallyn, gepensioneerd nu, weer thuis: twee jaar voorwaardelijk en een verbeurdverklaring ter waarde van 5,5 miljoen gulden, waarbij de vier veroordeelden zelf onderling mogen uitmaken wie hoeveel bijdraagt. ,,Wat hij van de film vindt, weet ik niet precies', zegt Willem Wallyn. ,,Wij zijn West-Vlamingen, die praten niet zoveel.'

Wel heeft de hele zaak zijn verhouding met zijn vader sterk veranderd: ,,Het is heel uniek om maandenlang elke dag een uur met je vader te praten. Ik zocht hem tijdens het voorarrest elke dag in de gevangenis op, en dan mocht je niet weer naar buiten voordat er een uur verstreken was.'

De zoon zint op een volgende film, aan de kost komend met programma=adviezen voor televisiestations en het schrijven van een scenario voor iemand anders. Hoewel de zaak van zijn vader een buitenkansje was, zint hij ook voor een volgend project op een vermenging van waarheid en fictie. ,,Ik wil stukken uit het echte leven als metafoor inzetten, ik wil mensen die zichzelf spelen of situaties die echt gebeurd zijn, inpassen in de logica van het verhaal.'

`Film 1: Piranha Blues' is vanaf deze week te huur in de videotheek (distributeur Dutch Filmworks) en draait vanaf 6 april ook in de Nederlandse bioscoop.