Wachten op een droom in China

De roman Waiting van de van oorsprong Chinese schrijver Ha Jin werd vorig jaar bekroond met de National Book Award, de Amerikaanse prijs die acht jaar geleden de doorbraak van Annie Proulx inluidde. Eerder schreef Ha Jin onder meer In the Pond: A Novel en de verhalenbundel Ocean of Words, maar geen van zijn werken werd tot dusverre in het Nederlands vertaald. Waiting is een ogenschijnlijk simpel boek. Alles is zo klein en alledaags mogelijk gehouden. Omdat de auteur direct in het Engels schrijft, is zijn taalgebruik eenvoudig. Hij heeft van deze beperking een voordeel gemaakt door zich een beknopte, humoristische stijl aan te meten. Het grote, chaotische China van de Culturele Revolutie waar iedereen elkaar bespioneerde en de staat zich met de kleinste details van het persoonlijk leven van zijn burgers bemoeide, wordt verbeeld door een kazerne. In deze ordelijke microkosmos zonder enige privacy, zijn de bewoners onderworpen aan consequent doorgevoerde, uiterst beperkende leefregels die hun persoonlijke keuzes ingrijpend beÏnvloeden. Ha Jin benadrukt niet zozeer het exotische, massale en vreemde van China, maar veeleer de absurdistische kantjes die eigen zijn aan een totalitair regime.

De militaire arts Lin krijgt een relatie met verpleegster Manna Wu. Lin is getrouwd, maar hij woont zo ver van zijn werk, dat hij maar drie weken per jaar voor een vakantie thuis is. De officiële regels verbieden overspel en de contacten tusen mannen en vrouwen zijn aan strikte regels onderworpen. Met deze gegevens manoeuvreert Lin zichzelf en Manna in een jarendurende patstelling, waarbij ze zich beperken tot lange gesprekken en wandelingen over het terrein, zonder dat ze zelfs maar hand in hand kunnen lopen. Omdat Lins vrouw Shyuyu een scheiding tegenwerkt, duurt het achttien jaar voor Lin en Manna met elkaar kunnen trouwen. Op een ingehouden manier beschrijft Ha Jin hoe hun liefde langzaam wordt verstikt onder de deken van regeltjes en bemoeizucht. Lins superieur spant zich persoonlijk in om Lin te weerhouden van een `abnormale relatie'. Het is niet moeilijk om in Waiting kritiek op de Chinese communistische samenleving te lezen.

Waiting stijgt boven zichzelf uit door de suggestieve portrettering van Lin die als de model-onderdaan van een totalitair regime zichzelf zo inspant om alle regels zo goed mogelijk na te leven, dat hij aan het eind van het verhaal in complete verwarring verkeert over zijn eigen wensen. De volhardendheid waarmee hij een echtscheiding nastreeft om met Manna te kunnen trouwen, wordt niet ingegeven door passie of doordat zijn eerste huwelijk ongelukkig zou zijn, maar doordat Lin een machinerie van fatsoensregels en verwachtingen in beweging heeft gezet die groter is dan hijzelf.

Hoewel Waiting zich afspeelt in een Chinese omgeving en de strenge communistische fatsoensnormen een belangrijk struikelblok vormen dat Lins geluk in de weg staat, kan het net zo goed als kritiek op de Westerse samenleving worden gelezen. Met humor en compassie beschrijft Ha Jin, die sinds 1985 in Amerika woont en na de gebeurtenissen op het Plein van de Hemelse Vrede besloot om niet naar China terug te keren, wat er gebeurt wanneer de dag van vandaag wordt overschaduwd door de ambities van morgen. Nog veel erger dan het jarenlang afwachten, blijkt het verwezenlijken van zijn droom te zijn. Als het huwelijk met Manna na bijna twintig jaar eindelijk wordt voltrokken, is het in elk opzicht een teleurstelling. Hun droom is verwelkt en Lin en Manna zijn te oud en te vermoeid om er nog van te genieten. En, erger dan dat, hun hele bestaan hebben ze doorgebracht met maar één ding, terwijl het leven zelf ondertussen aan hen voorbijgleed: wachten.

Ha Jin: Waiting. Pantheon, 311 blz. ƒ61,20 (geb.)

Buitenlandse literatuur