Spoken vangen

Van de danser Bill T. Jones is een spook gemaakt, een danser die uit niets dan beweging bestaat. Tiende aflevering van een serie over de cultuur van Amerika.

De meeste spoken zweven maar wat. Echte dansers zie je er zelden tussen. Wat jammer is, want een spook met talent kan de sterren van de hemel dansen. En wat het extra bijzonder maakt: terwijl je er naar kijkt, kijk je er doorheen. Je ziet een dans zonder lichaam, pure beweging in de lucht.

De Amerikaanse danser Bill T. Jones heeft zo'n spook voortgebracht. Hij reist ermee door Amerika en soms ook naar het buitenland. Een enkele keer is het spook alleen te zien, zonder Jones, meestal in een pikdonker zaaltje. Het is een dansend wonder, een ware doorbraak in de kunst. Maar opgevallen is het nog nauwelijks. Want artistieke doorbraken worden nu eenmaal zelden onderkend als Breaking News zolang er geen records worden gebroken aan de kassa.

Het is aardedonker en doodstil. Een schetsmatige figuur, een draadmannetje, licht langzaam op. Hij loopt, draait en begint de ruimte te verkennen – eerst voorzichtig met afgemeten passen, dan steeds vrijer. De glimmend zwarte vloer weerspiegelt zijn magere voeten. Zijn gestalte is niet meer dan wat snelle, zwierige strepen. Je kijkt er dwars door heen. Zijn soepele stappen, zijn sprongen en de gebaren van zijn lange armen laten in de donkere ruimte witte vegen achter, sporen die langzaam weer oplossen in het niets, als de strepen van een vliegtuig aan de hemel.

Het dansende spook is een digitaal wezen, een product van geavanceerde computertechnologie. Maar het is bezield door een danser van vlees en bloed. En wat voor een danser! Bill T. Jones, altijd op zoek naar nieuwe vormen, nieuwe ideeën, danst een ballet waar hij zelf op magische wijze is uitgestapt. Het draadmannetje is de kapstok voor zijn bewegingen. En die kapstok kan daar adembenemend goed mee uit de voeten.

Wat je ziet is een aanstekelijk filmpje, een filmpje over dans getiteld Ghostcatching. Maar het is tegelijk een driedimensionale tekening die beweegt, en ook een nauwkeurig digitaal verslag van een ballet. Je ziet dans zoals je het nog nooit hebt gezien: ontdaan van de armen, de benen, het lijf, het gezicht en de huidskleur van de danser. Het is alsof je er als toeschouwer middenin zit.

Welkom in de virtuele wereld van de New-Yorkse multimedia-kunstenaars Paul Kaiser en Shelly Eshkar, die Ghostcatching hebben gemaakt met een techniek die ze motion-capture noemen, het vangen van beweging. Op het naakte lichaam van Jones plakten ze tientallen sensoren. Camera's die rondom hem waren opgesteld registreerden zodra hij begon te dansen de positie en de bewegingen van de sensoren, informatie die zij weer voedden aan een centrale computer. Op basis van deze gegevens stuurde de computer vervolgens het handgetekende draadmannetje aan, dat zo een perfecte imitatie van Jones' bewegingen kon uitvoeren. Het mannetje is Mr. No-body, zegt Jones. Hij is er wel, maar zonder lichaam. De geest van de dans heeft het rijk alleen.

Soms wordt Ghostcatching in Amerika vertoond op een groot scherm in een museum, een galerie of een filmzaal. Bill T. Jones heeft het opgenomen in zijn nieuwe solo-programma The Breathing Show, waarmee hij in juli optreedt in het Lincoln Center in New York (afgelopen november was hij ermee te gast op het Holland Dance Festival in Den Haag). En op het Internet (www.riverbed.com) zijn fragmenten van het spokenballet te zien (en ook van Biped, een virtuele dans die Kaiser en Eshkar maakten met de choreograaf Merce Cunningham).

Wie eenmaal een blik heeft geworpen in het transparante universum van Ghostcatching kan het niet makkelijk meer uit zijn hoofd zetten. Het is alsof je een recept hebt gekregen om de werkelijkheid scherper te zien, om elke beweging te ontdoen van de fysieke ballast van het menselijk lichaam. Opeens kun je overal draadmannetjes ontwaren in mensen van vlees en bloed.

Als Bill T. Jones in zijn voorstelling een draai van zijn arm laat doorgolven in zijn schouder, zijn romp en zijn bekken, dan dringt zich het beeld op van Jones' spookversie waar dezelfde beweging doorheen golft. Als je twee meisjes op ski's van een berg af ziet komen, doemen er twee sierlijke schimmen op, pure beweging in de sneeuw. Zelfs een dikke man met een weekendtas die zich door het nauwe gangpad van een vol vliegtuig wurmt, laat zich snel reduceren tot zijn moeizame gebaren.

Van de fitness-club tot de hedendaagse kunst lijkt lichamelijkheid een obsessie van onze cultuur. Maar Jones, Kaiser en Eshkar zijn tegendraads. Uitgerekend de meest fysieke van de kunsten, dans, ontnemen ze het lichaam. Niet omdat er iets aan mankeert (bij dansers is dat zelden het geval), maar omdat het spannend is te kijken wat er overblijft.

Het draadmannetje neemt een duik naar voren en komt verend op de grond terecht, steunend op zijn handen. Hij tolt om zijn as en springt op. Bill T. Jones is onzichtbaar. Maar hij is er, dat zie je zo.