Overal kerstbomen

Het artikel van Paul Scheffer, Het multiculturele drama, in deze krant van 29 januari staat op een linkerpagina, die door de meeste mensen later wordt gelezen dan de rechter. Een stevige tekening van Frits Müller trekt de aandacht. De rest van de pagina vertoont niets dan woorden in vrijwel `plat zetsel', zonder tussenkopjes of de nieuwsgierigheid prikkelende citaten in grotere letter. `Een grijze pagina', zegt de vakman. In de calvinistische strengheid van de aanblik gaat het tegen de heersende opvattingen van het design in. Toch is dit artikel het meest spraakmakende, meest geciteerde van alles wat sinds 2 januari in de Nederlandse dagbladen is verschenen. Wie het niet wil geloven, kan het controleren op internet.

Mijn stelling is dat de vormgever of ontwerper zich ontwikkelt tot de vijand van het lezen. Hij, of zij, zeker, is begonnen als iemand die het lezen bevorderde door het gedrukte aanbod overzichtelijker en leesbaarder te maken. Om bij de pagina's van een krant of tijdschrift te blijven: de lay-out was erop gericht de lezer snel te laten kiezen uit het aanbod, om hem vervolgens zich te laten concentreren op de lectuur van zijn voorkeur. Duidelijke koppen, scherp gescheiden kolommen, en verder geen pogingen om door allerlei typografische frutseltjes zijn aandacht intussen toch nog op iets anders te richten.

Toen, al lang voor de vrije markt het openbare leven ging beheersen, verscherpte zich de strijd om de aandacht. Ik vat het samen. De foto's werden groter, eerst in zwart-wit, later in kleur. Een steeds grotere keur van vrolijkheidjes werd op hetzelfde oppervlak samengeperst. De vormgever, begonnen als helper bij het bevorderen van de leesbaarheid, ontwikkelde zich tot de machtige goeroe van de aanblik, aan wie de schrijvers met hun de teksten ondergeschikt waren.

Dat was me al eerder te binnen geschoten toen een paar jaar geleden een tekst van mij, in deze krant, door een vormgever tot onleesbaarheid was verwerkt, met een deel van de tekst door een opgeblazen kleurenfoto heen. Dat hoorde zo, werd me verteld. Nu zag ik het nieuwste nummer van het Historisch Nieuwsblad waarvan redactie en uitgever zich hadden laten verleiden tot een totale vernieuwing onder het gezag van het design. Een van de afschrikwekkendste voorbeelden tot dusver. Een kerstboom, tot de laatste tak met prullaria opgetuigd met kadertjes, interviewtjes, overbodige `symboliserende' foto's, en het ergst van alles, kleurillustraties die over de tekst zijn gedrukt zodat je de woorden niet meer kunt lezen, noch duidelijk kunt zien wat de plaatjes voorstellen. Kort gezegd: een schreeuwende kerstboom. Doe dat niet! Keer terug op uw heilloze schreden. Maak er weer dat leesbare, de nieuwsgierigheid prikkelende maandblad van, dat vorig jaar al vlot en modern genoeg was.

Wat is de oorzaak? Natuurlijk de zich nog steeds verscherpende strijd om de publieke aandacht zoals die door de vrije markt wordt bevorderd, volgens de formule `meer aandacht voor minder inhoud'. Maar ik geloof dat we ook steeds meer rekening moeten houden met de invloed van internet. Om daarvan een voorbeeld te geven. Bekijk eens de website van KPN Telecom, de electronische Telefoongids waarmee je met drie muisklikken een nummer zoekt en vindt. Op zichzelf een zegen, als je je aandacht erbij kunt houden. Want in de marge knipperen onophoudelijk signalen alsof je voor een onbewaakte overweg staat. De KLM laat een vliegtuigje vliegen, en is nog veel meer dat beweegt. Zelfs wie op het web de nuance in deze krant zoekt, kan ontdekken dat de voelsprieten van de kevertjes op de voorpagina werkelijk leven. De icoontjes op de taakbalk, een schaar als je wilt knippen, een prullebak voor het weggooien, zandlopertje, even wachten aub, horen op het gebied van het design tot het infantielste. Dat was al bekend, en erger, we zijn eraan gewend.

Waar moet het heen? zult u vragen. Het meest voor de hand liggende antwoord is, dat het tijd wordt voor een nieuwe Beeldenstorm. Op de lagere school leerde je, dat de calvinisten, verlangend naar godsdienstige zuiverheid, zich tenslotte, in 1566, met geweld tegen de afgoderij keerden. Pas veel later hoor je dat we die uitbarsting als een proletarische opstand moeten zien. Ik ga er niet verder op in. Een golf van iconoclasme tegen `de uitwassen van het design' zou me niet verbazen. Maar inmiddels is er in kringen van de reclame een tegenbeweging gekomen. Tenminste, als ik het goed heb begrepen is er behoefte aan content, d.w.z. inhoud - als het dat werkelijk betekent. Je weet het pas zeker als je het ziet. De kerstboom aftuigen, daar gaat het om.