In het land van de Lama's

Tibet heeft de naam een bron van spiritualiteit te zijn. Maar de vermeende serene wijsheid staat in contrast met de harde realiteit. Het land is door China bezet en de geestelijk leider leeft in ballingschap, terwijl China keer op keer schaduw-Lama's aanwijst.

In maart 1904 richtte de Britse ontdekkingsreiziger, schrijver en militair Sir Francis Younghusband op de hoogvlakte van Chumi Shengo een bloedbad onder Tibetaanse troepen aan. Vier maanden later marcheerde hij de Tibetaanse hoofdstad Lhasa binnen. Enkele jaren later had hij zich ontwikkeld tot een mysticus. Hij viel daarbij op door zijn verdediging van vrije liefde. Al kan Younghusbands bekering van imperialistische ijzervreter naar holistische seksgoeroe niet volledig op het conto van zijn Tibet-ervaringen worden geschreven, toch hebben die wel een rol gespeeld.

Younghusband was niet de eerste westerling die `gelouterd' werd door Tibet, maar hij en zijn New Age-achtige ideeën zijn wel symptomatisch voor de afgelopen eeuw. Het beeld van Tibet als een cultuurgebied waar alles en iedereen van een groot religieus besef is doordrongen, is sindsdien steeds sterker geworden. Het is zelfs een van de redenen voor de blijvende westerse fascinatie voor dat land. Niet iedereen gooit de Dalai Lama en Jomanda op één hoop, maar het nieuwste boek van de Tibetaanse geestelijk en politiek leider, Wijsheid voor een moderne wereld, zal ongetwijfeld door velen vooral gelezen worden als een sleutel tot een gelukkig en betekenisvol leven, zoals de uitgever suggereert.

Reïncarnatie

Ondanks het beeld van Tibet als een land dat geestelijk en cultureel op zichzelf staat, is de twintigste-eeuwse geschiedenis er een van voortdurende en vaak gewelddadige pogingen tot inmenging van buitenaf. Na de Britten hebben vooral de Chinezen geprobeerd Tibet onder controle te krijgen. Dat leidde in 1950 tot de Chinese bezetting en de uittocht naar India van tienduizenden Tibetanen. Die periode vormt niet toevallig het leeuwendeel van de zojuist herdrukte autobiografie van de Dalai Lama, Vrijheid in ballingschap.

In Tibet zijn politiek en religie onlosmakelijk met elkaar verbonden. De tweede grote godsdienstige, en dus ook politieke, leider in de Tibetaanse samenleving, na de Dalai Lama, is de Panchen Lama, die gezien wordt als een reïncarnatie van een boeddhistische geleerde en abt uit het begin van de vijftiende eeuw. In 1989, het jaar dat de Dalai Lama de Nobelprijs voor vrede kreeg, stierf de tiende Panchen Lama. Drie maanden later werd een jongetje geboren, dat in 1995 door de Dalai Lama erkend werd als de reïncarnatie van de Panchen Lama. Binnen enkele dagen na deze verklaring werd het kind ontvoerd. China besefte dat het politieke potentieel van de kleuter te groot was om het kind niet in eigen hand te houden. Sindsdien is er niets meer van hem vernomen en is hij, nog steeds, 's werelds jongste politieke gevangene.

Zoals de Chinese keizers al eeuwen geleden hadden geprobeerd het uitverkiezingsproces van beide Lama's te beïnvloeden, zo wist ook communistisch China het proces naar eigen hand te zetten. Peking produceerde een eigen Panchen Lama en verklaarde dat de andere kleuter een valse Lama was. Zulke poppenkast noodt tot cynisme of grote woede. In het Westen wordt regelmatig tegen de arrestatie van de nu elfjarige geprotesteerd.

Twee Europese journalisten, Isabel Hilton en Gilles van Grasdorff, publiceerden ieder een boek over deze affaire en de voorgeschiedenis van het fenomeen Panchen Lama. Van de twee is de Franstalige Van Grasdorff verreweg het best geïnformeerd, maar helaas leidt de ijver van zijn kruistocht voor een vrij Tibet tot een bij vlagen cryptisch religieus-historisch traktaat. In Hostage of Beijing (Otage de Peking) is Van Grasdorff er niet in geslaagd zijn kennis aaneen te smeden tot een hecht betoog; de bouwstenen willen maar geen gebouw worden, de vertaling is houterig.

Boemannen

De veroordeling van China bepaalt in hoge mate zijn agenda, een thema dat ook meespeelt bij de autobiografie van de arts van de Dalai Lama, Het regenboogpaleis, waarbij Van Grasdorff als co-auteur optrad. Hilton daarentegen heeft een evenwichtiger, iets minder ambitieus boek geschreven. De Dalai Lama had haar toegestaan het selectieproces van de Panchen Lama van nabij te volgen en haar Search for the Panchen Lama is een persoonlijk verslag van haar reis door China, Tibet en India waarin ze probeert die verwevenheid van religie en politiek enigszins te ontrafelen. Uiteraard zijn ook bij haar de Chinezen de grote boemannen, maar zij heeft een nuchterder oog voor de werking van macht dan Van Grasdorff.

De prijs voor de merkwaardigste en prikkelendste Tibet-analyse die de laatste tijd is verschenen, gaat naar de eerste Japanner die Lhasa wist te bereiken. De omzwervingen in Tibet van Kawaguchi Ekai (1866-1945), beschreven in zijn Drie jaar in Tibet, zijn onder andere hoopgevend, omdat zij de wet van Murphy ontkrachten. Alle rampen die hem onderweg overkwamen pakten goed uit. Kawaguchi, een boeddhistische monnik die in het Japanse tempelsysteem niet aarden kon, was van mening dat de betrouwbaarste vertalingen van verloren gegane boeddhistische Sanskrietteksten in Tibet te vinden waren en vertrok daarom in 1897 uit Japan. Bij zijn afscheid vroeg hij zijn vrienden en kennissen het roken op te geven en vegetariër te worden. Deze opstelling in bepaalde zaken des geloofs paarde Kawaguchi aan uiterst onorthodoxe ideeën over efficiëntie.

Al was Lhasa zijn uiteindelijke doel, toch lijkt Kawaguchi geen haast gehad te hebben daar aan te komen. Eenmaal in Darjeeling, begon hij Tibetaans te leren en reisde daarna af naar Tibet. Hij maakte de merkwaardigste omwegen, raakte zijn bagage kwijt aan woeste rivieren en struikrovers, maakte ruzie met Tibetanen die hij vaak te vies vond om aan te raken, kwam in sneeuwstormen terecht en verdwaalde regelmatig. Toch eindigde elke ramp in redding en bereikte hij uiteindelijk Lhasa. Daar werd hij als student aangenomen in het grote Sera-klooster. Tibet hield de deur voor buitenlanders gesloten en daarom had hij zich voorgedaan als Tibetaan. Maar omdat in Kawaguchis Tibet iedereen elkaar vroeg of laat weer tegenkomt, werd hij herkend door iemand die hem nog kende toen hij vermomd als Chinees door Tibet trok. Ook deze ontdekking liep goed af.

Bombast

Als zelfbenoemd arts groeide Kawaguchis faam zo snel dat hij ook buiten het klooster de nodige vrienden kreeg en audiënties had met de Dalai en de Panchen Lama. Uiteindelijk dreigde hij als Japanner ontmaskerd te worden. Hij ontsnapte uit Tibet, waarbij hij in drie dagen vijf zwaarbewaakte grensposten passeerde. De door hem verzamelde boeken zijn in twee Japanse universitaire collecties ondergebracht.

Volgens iemand die Tibet én Kawaguchi al uit eigen ervaring kende was hij een waarheidsgetrouw verteller, maar geen wetenschappelijke ontdekkingsreiziger. Toch is Kawaguchi's boek een meesterlijke mengeling van vooringenomen ideeën over de gemiddelde Tibetaan en scherpe observaties van het leven in Tibet. Prachtig is ook dat hij als super-Japanse Japanner elke gelegenheid aangrijpt om poëzie te schrijven. De gedichten, die in het Japans niet eens zo slecht zijn, werden in de Engelse uitgave van 1909 verwerkt tot Victoriaanse bombast en zijn dus ook zo in het Nederlands terecht gekomen. Zijn bespiegelingen hebben een ontroerend en soms onwerkelijk karakter.

Buiten Japan is Kawaguchi een wat vergeten Tibet-reiziger, al werd tien jaar geleden zijn biografie gepubliceerd, A stranger in Tibet. Het is dus toe te juichen dat zijn reisverslag nu in het Nederlands vertaald is. Wel is het een gemiste kans dat bij een zo duur en mooi uitgegeven boek de oorspronkelijke lijntekeningen die Kawaguchis Japanse en Engelse edities illustreerden niet zijn overgenomen.

Kawaguchi verliet Tibet in 1902. Twee jaar later marcheerde Younghusband Lhasa binnen en werd Tibet de twintigste eeuw binnengesleurd.

De Dalai Lama: Vrijheid in ballingschap. Herdruk.

Vertaling Lies van Velsen.

Rainbow, 395 blz. ƒ16,-

De Dalai Lama: Wijsheid voor een moderne wereld. Ethiek voor een nieuwe tijd. Vertaling Piet de Bakker e.a. Bzztôh, 223 blz. ƒ32,50

Gilles van Grasdorff: Hostage of Beijing. The abduction of the Panchen Lama. Vertaling Géraldine Le Roy. Element, 260 blz. ƒ18,99

Isabel Hilton: The search for the Panchen Lama.

Viking, 336 blz. ƒ79,60

Ekai Kawaguchi: Drie jaar in Tibet. Vertaling Corrie van den Berg e.a. Atlas, 608 blz. ƒ79,90

Tenzin Tcheudrak en Gilles van Grasdorff: Het regenboogpaleis. Memoires van de persoonlijke arts van de Dalai Lama. Vertaling Jaap Sietse Zuierveld. Arena, 294 blz. ƒ39,90

Reizen