Waken over bedreigde kinderkamers

In de loop van de twintigste eeuw is de helft van alle natte natuurgebieden of wetlands op aarde verdwenen. Daardoor raakt de waterkringloop op aarde ontregeld.

STAMPEND EN SPETTEREND zoekt een troep olifanten verkoeling in de Tarangire-rivier in Tanzania. Ze sproeien de kleintjes nat en zwiepen met hun slurven door de waterplanten. Twee babyolifanten rollen samen met hun moeders behaaglijk door de blubber. Op onwaarschijnlijk dunne, zwarte poten stappen grote witte reigers rond. Een troep bavianen, met jonkies op hun rug, speelt tikkertje rond een omgevallen boomstam. Pelikanen jagen op vis, grote groepen antilopen komen drinken. In de regentijd grazen zij in de wijde omtrek op de savannen, maar in tijden van droogte trekken de kuddes naar de rivier, op de voet gevolgd door leeuwen en poema's.

Over de ongelooflijke natuurrijkdom van de Tanzaniaanse Tarangire-rivier maakte de Nederlandse filmer Anton van Munster van Nature Conservation Film een film, die volgende week, bij het begin van het Wereld Water Forum, in het Leidse natuurmuseum Naturalis in première gaat. Het Wereld Natuur Fonds (WNF) heeft aan de filmproductie meebetaald. ,,De Tarangire-rivier is een prachtig voorbeeld van een gezonde waterkringloop', zegt WNF-medewerker Martijn van Triest.

,,De rivier ontspringt bij een meer, waarin het regenwater van tropische stortbuien zich vanuit de wijde omtrek verzamelt. Aan de uitgang van het meer is een soort natuurlijke dam aangeslibd. Die geeft het water heel geleidelijk prijs aan de Tarangire-rivier. Die stroomt naar een tweede meer, waaruit regenwolken opstijgen door verdamping.'

De Tarangire-rivier valt nooit droog. Al honderdduizenden jaren lang verschaft zij de Tanzanianen het hele jaar door schoon drinkwater en genoeg vis, als voornaamste eiwitbron. In de rivier wordt het regenwater nog extra gezuiverd doordat het wegzakt in de oevers, die als een zandfilter werken. Dat weten ook de olifanten. Zij drinken niet zomaar uit de rivier, maar steken hun slurven diep in het zand.

De film houdt ook een waarschuwing in: als de bevolking meer water van de Tarangire-rivier neemt dan nodig is voor het dagelijkse overleven, zal het ecosysteem ongetwijfeld instorten. Voorbeelden daarvan zijn er wereldwijd te over.

Van oorsprong spelen natte natuurgebieden of wetlands een sleutelrol in de wereldwaterkringloop. Ze werken als een spons: in natte tijden vangen ze overtollig water op, in droge tijden geven ze dat prijs. Moerassen en riviervlakten, lagunen, broekbossen en andere natte ecosystemen horen tot de mooiste en rijkste natuurgebieden op aarde. Zo herbergt de Okavango-delta, het grootste vlechtende rivierensysteem ter wereld, aan de noordrand van de Kalahariwoestijn, de zeldzaamste dieren van Afrika, een topper voor ecotoerisme.

De Sunderban-mangrovebossen op de grens van India en Bangladesh zijn het laatste grote bolwerk van de Bengaalse tijger. Wetlands bezitten – afgezien van de tropische regenwouden – de grootste biodiversiteit op aarde en behoren tot de meest productieve ecosystemen. Ze dienen als kinderkamer voor vis en beschermen laaggelegen kusten tegen zware stormen.

Toch worden wetlands maar al te vaak beschouwd als nutteloos `onland', dat alleen maar in de weg ligt. Daardoor wordt de wereldwaterkringloop op vele manieren verstoord. Moerassen worden drooggelegd, rivieren door bedijking en stuwdammen getemd, mangrovebossen gekapt. Landbouw, woningbouw en industrieterreinen eisen steeds meer ruimte op. De watervervuiling eist haar tol. Ecosystemen raken ontwricht door de al dan niet opzettelijke introductie van nieuwkomers, zoals de vraatzuchtige nijlbaars of de voortwoekerende waterhyacint die meren en rivieren met een ongekende groeilust overwoekert.

Nederland is, als deltaland, opmerkelijk rijk aan natte natuurgebieden. Vrijwel alle Nederlandse wetlands, 78 in getal, tezamen tienduizend vierkante kilometer, zijn `van internationale betekenis' voor vogels, zoals dat in het jargon heet. Miljoenen vogels komen hier `opvetten' op doortrek, broeden, ruien of overwinteren. De helft van die gebieden, waaronder de Waddenzee, de Biesbosch en de Oostvaardersplassen, zijn wettelijk beschermd – wat die bescherming dan ook waard mag zijn. De rest is vogelvrij.

Vooral moerasvogels gaan achteruit. De roerdomp nam af van 700 broedparen in de jaren 70 naar 120 vorig jaar. Hun broedgelegenheid in oud, overjarig riet gaat verloren door het grootschalige commerciële rietsnijden. Het woudaapje, een klein reigertje, is met 10 broedparen vrijwel uitgestorven, in de jaren zeventig waren er nog 120 broedparen. De purperreigerstand liep terug van 900 naar 300 broedparen. De droogte in de Sahel, zijn overwinteringsgebied, speelt hem parten. En ook de lepelaar had in 1999 een slecht jaar, met zo'n 966 broedparen, 300 minder dan in 1998.

Om het tij te keren werken Vogelbescherming Nederland en het Wereld Natuur Fonds sinds vijf jaar met `wetlandwachten'. Zo'n 80 vrijwilligers houden elk een eigen wetland in hun eigen woonomgeving speciaal in de gaten en slaan alarm zodra aantasting dreigt, bijvoorbeeld door veranderingen in het bestemmingsplan. ,,Veel van onze wetlandwachten zijn lid van een vogelwerkgroep, maar we hebben ook speciaal gezocht naar mensen die door hun werk of als vrijwilliger veel met beleid te maken hebben', legt woordvoerster Cornélie van der Hoop van Vogelbescherming Nederland uit. ,,Door in een zo vroeg mogelijk stadium van de planvorming aan de bel te trekken, proberen we ongunstige ontwikkelingen zoals verkeerde locaties voor windmolenparken, aardgasboringen en grote recreatieprojecten in de kiem te smoren, en vaak met succes.'

Internationaal werkt het Wereld Natuur Fonds in het project Partners for Wetlands samen met natuurbeschermers in drie grote projecten, de Oekraïne, Maleisië en Zambia, om tot herstel van de oorspronkelijke wetlands te komen en mislukte megaprojecten voor inpolderingen en afdammingen ongedaan te maken. Op papier is de bescherming van wetlands al in 1971 vastgelegd in de Conventie van Ramsar. ,,Maar dat is veel te vrijblijvend', zegt WNF-medewerker Leen de Jong. ,,Bovendien betreft het vaak geïsoleerde natuurgebieden, een deel van een moeras of een stuk van een rivier. Maar daar kan bovenstrooms dan nog van alles fout gaan.'

Als voorbeeld noemt De Jong het natuurschoon van de delta van de Griekse Mesalongii-rivier. Bovenstrooms worden hydrodammen gebouwd en irrigatieprojecten aangelegd voor de katoenteelt rond Thessaloniki. Hierdoor vallen de wetlands droog, ook al gelden die officieel als Ramsar-wetland. Ook veroordelingen door resoluties op internationale Ramsar-bijeenkomsten hebben niet geholpen. ,,Er staat geen enkele sanctie op', aldus De Jong. Het Griekse Wereld Natuur Fonds heeft de zaak nu voor de Hoge Raad gebracht.

Op Wereld Wetland Dag, 2 februari jongstleden, tekende datzelfde Griekenland een overeenkomst met Albanië en Macedonië om het uitgestrekte grensoverschrijdende merengebied van Prespa te beschermen. ,,Een handtekening is gauw gezet', zegt De Jong. ,,Uiteindelijk gaat het erom de waterkringloop op aarde intact te houden. Daarom moeten we enerzijds klimaatverandering op aarde tegengaan en anderzijds de natuurgebieden, die water vasthouden als een spons, beschermen.

,,Op het Wereld Water Forum in Den Haag gaat het over water in de historie, water in de muziek, water in de kunst, aan alles is gedacht. Maar het thema water en klimaat zijn ze vreemd genoeg vergeten.'