Paus wil verzoenen met `mea culpa'

Paus Johannes Paulus II zal zondag in het openbaar schuld belijden voor de fouten die in naam van de rooms-katholieke kerk zijn gemaakt. Dat `mea culpa' moet een brug slaan naar andere grote monotheïstische godsdiensten.

De knieval die paus Johannes Paulus II zondag wil maken om vergiffenis te vragen voor de zwarte bladzijden in de geschiedenis van de rooms-katholieke kerk, betekent niet dat hij een milde, oude man is geworden. Zijn opvattingen over voorbehoedsmiddelen, euthanasie, abortus, homoseksualiteit en de vrouw in het ambt staan niet ter discussie, net zo min als zijn ideeën over de noodzaak van een strakke, hiërarchische lijn in de kerk.

Zijn openbare verzoek om vergiffenis voor de fouten van zonen en dochters van de kerk in het verleden, past vooral in de bijna mystieke waarde die hij toekent aan het jubeljaar 2000.

Sinds Johannes Paulus II zes jaar geleden dit jaar uitriep tot een heilig jaar, heeft hij er intens naar toegeleefd. In het pauselijke decreet hierover ging de meeste aandacht uit naar het mea culpa.

Speciale conferenties over de houding van de kerk tegenover joden en over de inquisitie moesten de basis leggen voor wat hij zondag zal gaan zeggen. In de Romeinse curie, het bestuursapparaat van de katholieke kerk, bestonden en bestaan veel aarzelingen. Maar bij voortduring heeft de paus erop gehamerd dat ,,een zuivering van het geheugen'' nodig is.

Hij ziet het derde millennium als het begin van een nieuw tijdperk, een periode die in het teken zou moeten staan van wat christenen onderling verenigt en wat hen bindt aan andere monotheïstische godsdiensten zoals het jodendom en de islam. Daarom legde hij vorige maand tijdens zijn bezoek aan Sinaï, de eerste etappe van een pelgrimstocht langs de heilige plaatsen uit de bijbel, de nadruk op de noodzaak van meer toenadering. ,,Dierbare broeders, er is geen tijd te verliezen'', zei hij toen, en hij kondigde aan dat hij ook de rol van een paus ter discussie wilde stellen.

Dat was een gebaar naar andersdenkenden, zoals ook het mea culpa mede bedoeld is als een aanbod tot verzoening. Vaak is deze paus verweten dat hij streeft naar een triomfalistische kerk die veel praat over herevangelisatie en die op een aantal punten pretendeert absolute waarheden te verkondigen.

Het mea culpa laat een ander gezicht zien, het gezicht van een paus die boete wil doen, die fouten uit het verleden erkent in een poging zo een aantal problemen op te lossen die toenadering tot andere godsdiensten in de weg staan. Johannes Paulus II wil schoon schip maken, en hij kiest daarvoor symbolisch het begin van de vastentijd.

In de lijst van `zondes' die monseigneur Marini dinsdag presenteerde op een persconferentie over het mea culpa, staan zaken die direct de verhouding met andere godsdiensten raken. Zo noemde Marini onder andere gebrek aan respect voor andere culturen en andere godsdiensten, intolerantie jegens dissidenten, godsdienstenoorlogen. Hij verwees ook naar ,,zondes die de eenheid van het Lichaam van Christus in gevaar hebben gebracht: excommunicaties, vervolgingen, verdeeldheid.'' Het Lichaam van Christus is een metafoor voor de rooms-katholieke kerk.

Een belangrijke beperking bij dit mea culpa is dat het daarbij niet gaat over individuele mensen, over specifieke schuld. Het gaat ,,om de repercussies die de vergissingen (van vroeger) hebben op onze tijd, meer dan om de veroordeling van de mensen die ze hebben begaan'', zegt de kerkhistoricus Giorgio Rumi. Zoals kardinaal Ratzinger zei, de prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer, de vroegere Inquisitie: ,,De kerk van nu moet geen rechtbank vormen voor de generaties uit het verleden.''

Daarom valt geen veroordeling te verwachten van het zwijgen van paus Pius XII of andere kerkelijke leiders tijdens de holocaust, al staat ,,stiltes'' wel nadrukkelijk op Martini's lijst van zondes jegens de joden. Daarom zal Paulus IV, die in de zestiende eeuw de Romeinse joden liet opsluiten in het getto, niet worden genoemd, net zo min als paus Pius IX, die in de negentiende eeuw joodse kinderen liet ontvoeren om ze katholiek te laten opvoeden.

Dit verklaart het geringe enthousiasme joodse kring. ,,De tijd is gekomen om elkaar recht in de ogen te kijken en precies te zeggen wat er is gebeurd'' tijdens de holocaust, zei Amos Luzzatto, een joodse leider in Italië, gisteren. Voor een definitief oordeel wil hij afwachten wat de paus zondag zal zeggen. Dat zal sterk het klimaat bepalen waarin de paus op 20 april begint aan zijn historische bezoek aan Israel.

In een theologisch belangrijk onderscheid zal de paus uitdrukkelijk niet vergiffenis vragen namens de katholieke kerk op zich, omdat die geldt als het mystieke Lichaam van Christus en daarmee onfeilbaar is. Het gaat om daden van mensen, die nu eenmaal zondaars zijn. Dissidente theologen als Hans Küng vinden dat daardoor de betekenis van het mea culpa sterk word afgezwakt. ,,Ik blijf een bekering in het hart missen'', zegt Küng in een verwijzing naar de harde lijn van Rome tegen hem en andere kritische theologen. ,,De Vaticaanse Inquisitie is nog steeds actief.''

Maar ook al stelt de paus zijn eigen ideeën niet ter discussie, nog nooit eerder heeft een kerkelijke leider zo openlijk, over zo'n breed scala van onderwerpen, toegegeven dat er fouten zijn gemaakt.