Langs koffieshops en landgoederen

Verlaat Hoog Catharijne richting hasjlucht, bij de eerste frietwalm rechtsaf, onderaan de roltrap rechtdoor over winderig streekbusstation, bij de derde volle prullenbak linksaf richting Dom. Het begin van de NS wandeling Amelisweerd is ook bruikbaar als Koffieshoproute. Het middendeel niet, dat is juist ideaal voor ambtenaren van Rijkswaterstaat en andere asfaltjunks: de wandeling gaat daar onder twee vette snelwegen door en kruist een paar drukke tweebaanswegen, met als bonus een klamme, lage spoortunnel. En het laatste stuk, door de landgoederen Amelisweerd en Rhijnauwen, is weer puik voor de natuurfreaks onder ons.

De kracht van deze wandeling is dat bijna iedereen van de natuur houdt èn af en toe over asfalt raast èn de charmes onderkent van binnenstedelijke chaos (vooral als je zelf elders woont). De NS wandeltocht Amelisweerd is tevens een pittige les planologie: door voornamelijk haaks op de verkeersstromen van stadshart naar landgoed te wandelen, krijg je een onalledaags beeld van de ruimtelijke overspannenheid van Nederland, van Utrecht in het bijzonder.

Na de streekbussen wordt het snel mooi, met op de Mariaplaats een elfde-eeuwse tufstenen kloostergang. Dat de iets hellende Zadelstraat verhard is, valt nu niet zo op; maar krap tweeduizend jaar geleden was dit een van de eerste geplaveide wegen van het land, tussen het Romeinse castellum op het huidige Domplein en de Rijntak waarvan nu de Catharijnesingel resteert. Nog leuker ogen de goed verstopte hofjes langs de Oude Gracht, die je het snelst vindt door de allersmalste stegen in te duiken. Intussen dunt de middenstand uit en neemt de gemoedelijkheid toe naarmate de Dom slinkt. Op een loskade krabben een jongen en een meisje een deur op schragen vrij van verf, iets verder hakt beeldend kunstenaar Tim Oegema houten plastieken uit enorme stukken boomstam. Tegen zijn werfkelder staat een schijf van een beuk die, gelet op het aantal ringen, polsdik geweest moet zijn geweest toen de Franse bezetters de stad verlieten. Dat deden ze op 28 november 1813, zegt een plaquette bij de Tolsteegbrug aan de zuidpunt van de toenmalige stadsgrens.

Om anno 2000 Utrecht te verlaten moet je een paar kilometer verder zijn. Het zijn niet de aantrekkelijkste kilometers van de wandeling, maar leerzaam zijn ze wel: langs de hardbeschoeide Kromme Rijn ga je onder en over verkeersaders, dwars door de lawaaierige, rommelige zones die de mooie binnenstad en de mooie landgoederen scheiden. De routebeschrijving rept over `een wilde, onberekenbare stroom die ruim zestig meter breed was' voordat de Rijn in de 12de eeuw bij Wijk bij Duurstede werd afgedamd. Hadden ze maar acht eeuwen gewacht, dan had de natuurlobby vast gedaan gekregen dat er schuiven in de dam kwamen en stonden er nu elanden langs de oever in plaats van lantaarnpalen. Anderzijds heeft het zo ook wel wat, vooral waar de rivier of wat daarvan over is onder een snelweg doorgaat: alles is geometrisch en van beton, tl-buizen maken het nog een stuk erger – en binnen die harde, grauwe omkadering zie je al wandelend een steeds groter wordend panorama van vloeiende vormen en voorzichtig uitbottend groen. Na de tunnel onder de eerste racebaan kom je in een bizar strijdperk waar oud zich verzet tegen nieuw: een bemoste lunet met prikkeldraad met een strak voetbalstadion ertegenover, een moderne school naast twee prachtige oude boerderijen.

Vooral na de tweede en laatste snelwegtunnel, onder de A28, vlak voor Amelisweerd, is de overgang beton-natuur erg scherp, en weet je weer waarom je een kwart eeuw geleden een Behoud Amelisweerd-sticker op je kettingkast plakte. Of was het Red Amelisweerd? De sticker beklijfde beter dan de herinnering, met als excuus dat ik ver in de achterhoede zat en net als de meeste studenten nog wel wat meer gevechten moest leveren: voor het milieu, tegen de neutronenbom, voor Polisario, tegen het kapitalisme, voor Koerdistan en tegen Hoog Catharijne en zo. Tegenwoordig studeren studenten, maar in mijn tijd was dat wel anders.

De laatste echte Amelisweerd-actievoerders werden op 24 september 1982 door de ME losgeknipt van de eeuwenoude loofbomen waaraan ze zich hadden vastgeketend, respectievelijk met hoogwerkers door Het Gezag uit hun boomhutten verwijderd, waarna 463 monumentale beuken en kastanjes in vijf uur tegen de te asfalteren vlakte gingen. De winst van de twaalfjarige strijd om Amelisweerd was en is nog dat de weg niet meer dan een punt van het landgoed afsnijdt en verdiept werd aangelegd, zodat je elkaar nu in het bos redelijk goed kunt verstaan. Dop je oren af en je bent helemaal in de natuur: velden sneeuwklokjes in beukenbossen die zich stil voorbereiden op het grote groen, de landhuizen Oud en Nieuw Amelisweerd als elegante bastions van een bedreigd verleden, ganzen die geheel onthaast formatie zwemmen in een spiegelgladde Kromme Rijn. Een bord meldt dat de stroom over vijf kilometer uit haar beschoeiing is bevrijd, tot vreugde van libelle en salamander of een eventueel te water geraakt zoogdier. Een zweem van nevel kondigt het einde van een kraakheldere dag aan, te land rennen hazen half dansend naar schijnbaar willekeurige verten, een ree staat nog geen vijftig meter naast de route als een koe in een weiland, en in het prachtig verbouwde thee- en pannenkoekenhuis Rhijnauwen gaan de lichten aan. Auto's hoor je alleen nog door erop te letten en de enige herinnering aan de hardnekkige acties van weleer, aan het tuig in de boomhutten, aan de langharige gezagsontrouwen die driemaal een kortstondig bosdorp bouwden zonder eerst een aanvraag voor een bouwvergunning in te dienen, is de afwezigheid van een vierbaansweg door de weilanden en bossen.

De NS wandeltocht Amelisweerd gaat van Utrecht NS naar Bunnik NS, 15 kilometer. De gratis routebeschrijving, met kaart, is uitsluitend te krijgen op NS Station Utrecht.

Voor een overzicht van de 46 wandel- en de 40 fietstochten van NS-station naar NS-station, zie Er op Uit!, te koop bij NS-stations voor ƒ6,75.