Lachen om dada in Tilburg

Net als Zürich, waar in 1916 de dada-beweging ontstond, was Tilburg tezelfdertijd een even onwaarschijnlijke plaats voor de geboorte van een belangrijke stroming in de internationale kunst. In Parijs en Wenen, rond Picasso en Schönberg, dáár speelde het ware kunstleven zich af, niet in Zürich, laat staan in Tilburg. Toch is Tilburg een geboorteplaats van De Stijl, want hier ontmoetten Theo van Doesburg en Antony Kok elkaar. Van Doesburg was dichter, schilder en later architect. Antony Kok was dichter en spoorwegbeambte en hij zou Van Doesburg de naam aan de hand doen van het tijdschrift en de kunstenaarskring die hij wilde oprichten: De Stijl.

Tilburg herdenkt Theo van Doesburg en Antony Kok met een bescheiden expositie over de typografie van De Stijl. Dat gebeurt in de marge van de twee grote tentoonstellingen over Van Doesburg, vanaf 12 maart tot in het Utrechtse Centraal Museum (de periode 1912-1920) en het Museum Kröller-Müller op de Hoge Veluwe (de periode 1920-1931). De Tilburgse tentoonstelling over het grafische en literaire werk van Van Doesburg en Kok vindt plaats op een passende plaats. Het Scryption, het museum voor schriftelijke communicatie, ligt tegenover het station van de Nederlandse Spoorwegen, de werkgever van Kok.

Antony Kok is een man op wie Tilburg trots kan zijn. Hij was een van de eerste leden van De Stijl, samen met Piet Mondriaan, Theo van Doesburg, Bart van der Leck en de architect J.J.P. Oud. Gerrit Rietveld zou pas later toetreden tot De Stijl. Viktor Huszar ontwierp het logo van het `maandblad voor de moderne beeldende vakken met medewerking van voorname binnen-en buitenlandsche kunstenaars'. Tot hen rekende Van Doesburg dus ook Kok, in het eerste nummer van De Stijl (oktober 1917) de auteur van het eerste deel van een verhandeling over `De moderne schilderij in het interieur'.

De overeenkomst tussen Zürich en Tilburg rondom 1916 is duidelijk: in beide steden heerste vrede, een zeldzaam verschijnsel tijdens de Eerste Wereldoorlog. De gemobiliseerde soldaat Theo van Doesburg deed dienst in het Nederlandse leger aan de grens met België. Daar heerste de oorlog in alle hevigheid: alleen al in de loopgraven aan het riviertje de IJzer bij Ieper kwamen als gevolg van beschietingen en gifgas een kwart miljoen soldaten om.

In hun vrije tijd ontmoetten Van Doesburg en Kok elkaar en tussen hen ontstond een hechte vriendschap, die voortduurde tot Van Doesburgs dood in 1931. Kok ging met het echtpaar Van Doesburg met vakantie – op de expositie hangt een foto van het drietal, pootje badend in zwemkostuum. De vriendschap werd deels onderhouden door een uitvoerige briefwisseling, die aan het eind van dit jaar voor het eerst zal worden uitgegeven.

Kort na het ontstaan van dada in Zürich leefde dada al in Tilburg. Van Doesburg verbond het wilde negativisme van dada en het strakke functionalisme van De Stijl in zichzelf. Samen met Kok gaf hij soirées, voorlopers van de geruchtmakende avonden waarmee Van Doesburg later Dada in Holland probeerde te verbreiden. ,,Dada: de schrik van den clubfauteuil-bourgeois, van den kunstkriticus, van den artist, van den konijnenfokker, van den hottentot, – van wien al niet. (-) Dada wijst elke logische begripsassociatie onverbiddelijk van de hand.''

Van Doesburg droeg in Tilburg ook zijn gedichten voor (geschreven onder het pseudoniem I.K. Bonset) en Kok begeleidde hem op de piano. De vrolijke vriendensfeer blijkt uit wat Van Doesburg in 1917 schreef in een brief: ,,Kok is eenige dagen mijn logé geweest. Ik heb hem eenige dadaïstische verzen voorgelezen, maar ik moest er mee ophouden, want ik dacht dat hij uit elkaar barstte van den lach.''

Van Doesburg en Kok schreven `klankdichten', abstraherende poëzie, waarbij niet de inhoud van de woorden, maar hun klank vooropstond. Die klank werd ook uitgedrukt in de typografie, de ordening en de plaatsing van de woorden op het papier en het gebruik van verschillende lettertypes en lettergroottes, zoals ook Paul van Ostaijen praktiseerde. Van Doesburg sprak over `de nieuwe woordbeelding' en over `letterklankbeelden'. Kok schreef een `poème dada', waarbij de lettergrepen VLA HAI SVA TKA onder elkaar stonden. Prachtig is ook zijn Stilte + Stem (vers in W) Wacht (1921), zoals het nu op de expositie klinkt via een video, die de tekst toont bij het zangerige reciteren van Theo Crijns en Han Buhrs: het is Tilburgse close harmony.

Typografie van De Stijl: t/m 21 mei, Scryption, Spoorlaan 434a, Tilburg. di t/m vr 10-17 uur; za, zo 13-17 uur. Op feestdagen andere tijden. Inl 013-5800821. www.tref.nl/tilburg/scryption