Gouaches van een tovenaar

De schilder Sigmar Polke (1941, Oels, voormalige DDR) is een tovenaarsleerling. Hij kent aan pigmenten en gesteenten mysterieuze betekenissen toe, hij roept hogere krachten aan, en experimenteert in zijn atelier met giftige verfstoffen. Zijn toverkunsten zijn in de loop der jaren allengs virtuozer geworden, zijn spreuken en gebaren flamboyanter.

Polke speelt een ironisch spel met het gewicht van de kunst. Dit is begrijpelijk wanneer we bedenken dat Polke als 20-jarige aan het begin van de jaren zestig een kunstwereld betrad die geregeerd werd door strenge modernistische wetten en door ijzige dogma's over abstractie. Viel Luft und noch mehr Licht sind die grössten Wanzenfeinde' is de titel van één van de 40 gouaches (uit 1996, allemaal op een formaat van 70 x 100 cm) die Polke exposeert in de Stadsgalerij Heerlen. Wanze heeft de dubbele betekenis van wandluis en afluisterapparatuur. `Veel lucht en nog meer licht': dat is de grote verdienste van het werk Polke, en des te meer in een land waar de schilderkunst nogal neigt naar onheilszwangere zwaarte (denk bijvoorbeeld aan Baselitz, Lüpertz, Kiefer).

De tentoonstelling in Heerlen werd gemaakt door het Instituut voor Buitenlandse Betrekkingen in Stuttgart en reist een aantal jaren langs Europese steden. Polke, die veel van titels houdt, gaf zijn expositie de titel Musik ungeklärter Herkunft mee. Muziek van ongedefinieerde herkomst: zoals dat is met toveren weet de schilder zelf niet precies waar zijn werk vandaan komt. Polke wíl dat trouwens ook niet weten, sterker nog, hij probeert het schilderen zoveel mogelijk buiten zichzelf om te laten gebeuren. Zo maakt hij bijvoorbeeld gebruik van al bestaande afbeeldingen (foto's, reproducties), en verwerkt hij in zijn schilderijen puntrasters die hij met sjablonen aanbrengt. De verf laat hij druipend over het doek of het papier zijn eigen weg zoeken. En ook wanneer Polke wél schildert probeert hij het bewustzijn uit te schakelen – zoals hij met gevoel voor zelfspot en tegelijk als parodie op het abstract expressionisme aangaf in de titel van het bekende schilderij Höhere Wesen befahlen: rechte obere Ecke schwarz mahlen!'

Zoals dat gaat met tovenaarsleerlingen, de spreuk werkt niet altijd. In Heerlen is zichtbaar dat Polkes vaardigheden gemakkelijk met hem aan de loop gaan. Wie de selectie heeft gemaakt weet ik niet, Polke zelf of het Instituut voor Buitenlandse Betrekkingen, maar een flink aantal van de 40 gouaches is maakwerk. Polke heeft een gemakkelijke hand, zijn receptuur is beproefd, en dit kan leiden tot ongeconcentreerd, spanningsloos werk. Het is goed dat de gouaches in Heerlen worden gecompleteerd met drie grote schilderijen uit de verzameling van museum Boijmans. Zij herinneren eraan waar het bij Polke werkelijk om gaat.

Maar sommige gouaches zijn werkelijk prachtig. Waar Polke op zijn best is, is inderdaad lucht en licht. Hij schildert lagen over elkaar, maar het vlak blijft open en in beweging. Er is een sensuele overdaad aan exotische kleuren – lapis lazuli, goud, zilver, gifgroen, cyclaamroze, menie-oranje. Deze tekeningen zijn ongrijpbaar en efemeer, als hallucinerende voorstellingen of fragmentarische herinneringen die voor het geestesoog opdoemen en weer verdwijnen. Kunst en kunstmatigheid zijn hier nauw met elkaar verbonden. Polke schildert verfstreken, bij hem verbeeldt de verf zichzelf. De beste tekeningen zijn over het algemeen degene waar Polke het af kan zonder de kant-en-klare reproducties. De kleuren, vlekken en lijnen tuimelen dooreen in wervelende erupties, formeren zich in een plotselinge ordening, of doen zich voor als flonkerend gesteente.

Tentoonstelling: Sigmar Polke: 40 gouaches uit 1996. In: Stadsgalerij Heerlen, Raadhuisplein 19, Heerlen. T/m 9 april. Geopend divr 11-17 uur, za en zo 14 -17 u.