De charme van `Mister Europe'

De Spanjaard Javier Solana speelt een belangrijke rol als topman voor het buitenlands en veiligheidsbeleid van de EU. Officieel is zijn macht beperkt, maar in de praktijk is hij met zijn jovialiteit onmisbaar bij het overbruggen van meningsverschillen.

Ontspannen en glimlachend heeft Javier Solana zich binnen een half jaar tot een van de spilfiguren van de Europese Unie gemaakt. Formeel heeft de oud-secretaris-generaal van de NAVO sinds oktober een weinig duidelijke functie bij de EU. Als hoge functionaris voor het buitenlands en veiligheidsbeleid is hij afhankelijk van wat de regeringen van de lidstaten besluiten. Maar Solana (57) heeft razendsnel de positie verworven van iemand die onmisbaar is bij het overbruggen van meningsverschillen.

Solana's ster is zo snel gestegen dat een hoge Franse diplomaat waarschuwt dat hij jaloerse reacties van de ministers van Buitenlandse Zaken riskeert. Maar de kracht van de Spanjaard die als mister Europe de EU vertegenwoordigt, is dat hij geen strijd over competenties aangaat. Hij vertelt iedereen in Brussel dat hij er is om te helpen. Hij wil regeringsleiders helpen, ministers en leden van de Europese Commissie.

Ongevraagd heeft hij ook Romano Prodi, de voorzitter van de Europese Commissie, al enkele keren op vriendelijke toon zijn hulp verleend. Prodi neemt graag initiatieven die in de ogen van Solana soms iets weg hebben van het gedrag van een olifant in een porseleinkast. Mister Europe heeft Prodi daarover niet gekritiseerd. Hij heeft hem slechts van advies gediend. Dat gebeurde onder andere toen Prodi het beleid van een aantal EU-lidstaten had doorkruist door de Libische leider Gaddafi in Brussel uit te nodigen. Het gebeurde ook nadat Prodi vorig jaar december verklaarde dat een discussie nodig is over de definitieve grenzen van de EU. Solana nodigde hem uit voor een diner om hem ontspannen uit te leggen dat zo'n discussie schadelijk is voor de relatie met de Oekraïne. Want de vraag stellen wat de grens van de EU is, betekent het debat openen over de kwestie of de Oekraïne ooit tot de Unie kan toetreden. Dat is nu geen actuele zaak, dus begin er niet meer over, verzocht Solana aan Prodi. Hij hield hem zijn diplomatieke vuistregel voor dat voorstellen alleen gedaan moeten worden als er goede kans is dat ze aangenomen worden. Voor voorstellen die een keer zijn afgewezen, is in een later stadium zeer moeilijk alsnog steun te krijgen. Prodi zweeg sindsdien over de grenzen van Europa.

Een van Solana's geheimen is zijn charme. Als hij met twinkelende ogen vertelt hoe boeiend hij zijn werk vindt, wekt hij een jongensachtige indruk. Hij behandelt zijn gesprekspartners als intieme relaties. Hij legt zijn hand op een schouder of slaat bij een afscheid zijn hele arm om iemand heen. Tijdens een overleg met de EU-ministers van Defensie in het Portugese Sintra vorige week zwaaide hij vrolijk naar bekenden voor een raam alsof de gespannen sfeer wegens de aanwezigheid van de extreem-rechtse Oostenrijkse FPÖ-minister Herbert Scheibner er even niet toe deed.

Maar ondanks die jovialiteit let Solana scherp op zijn woorden. Aan tafel kan hij een ascetische indruk maken met zijn voorkeur om slechts een voorgerecht en enkele glazen rode wijn te gebruiken. Terwijl anderen eten, praat hij, en brengt hij zorgvuldig zijn boodschap.

Onlangs zei hij in het Europees Parlement begrip te hebben voor zorgen van Europarlementariërs over het Europese defensiebeleid. ,,Ik reken op de steun van dit parlement bij de taken die ons wachten'', voegde hij daaraan toe. Hij zweeg over het feit dat het Europees Parlement over buitenlands beleid en over defensie niets te zeggen heeft. Hij zei ook niet dat de Britse premier Blair en de Franse president Chirac in een geheim protocol hebben afgesproken dat hetzelfde parlement nooit zeggenschap over een Europese defensie zal krijgen. Dat geheime protocol is eind 1998 toegevoegd aan het akkoord van Saint Malo, waarbij Frankrijk en Groot-Brittannië de basis legden voor een Europese militaire macht die moet kunnen optreden in crises.

Behendig maakt Solana gebruik van zijn officiële gebrek aan macht. Hij heeft een belangrijk aandeel bij het zoeken naar oplossingen voor de vele meningsverschillen tussen de EU-lidstaten over een Europese defensie. Hij formuleert voorstellen voor de relatie met de NAVO en voor de positie van neutrale EU-lidstaten. Maar zijn voorstellen blijven informeel. Het is zijn hulp aan het Portugese voorzitterschap van de EU, dat de voorstellen officieel mag doen en er de verantwoordelijkheid voor neemt. Daarom kan de Portugese minister van Defensie Franse kritiek opvangen op het voorstel om bij de EU een permanent bureau van de NAVO onder te brengen ten behoeve van gezamenlijke coördinatie.

Solana's manoeuvres kunnen ergernis wekken. Zo voelde afgelopen december Europees commissaris Günther Verheugen zich buitenspel gezet toen Solana tijdens de EU-top de show stal door op een persconferentie het met de Turkse regering bereikte akkoord over het Turkse kandidaat-lidmaatschap van de EU te melden. Het leek alsof Verheugen als tassendrager met Solana naar Ankara was geweest. Brusselse diplomaten kunnen ook geïrriteerd reageren als Solana zaken wil die geld kosten, zoals een tegen spionage beveiligd hoofdkwartier voor de Europese militaire macht. Tot nu toe hebben zulke kwesties zijn ontplooiing niet gehinderd. De Spanjaard ziet zichzelf als iemand die werkt voor de vijftien EU-regeringsleiders. Hij maakt zich niet druk over de toegenomen macht van die regeringsleiders ten koste van de Europese Commissie, de hoedster van de Europese verdragen. De leiders hebben als klein gezelschap het in zijn ogen grote voordeel dat zij snel besluiten kunnen nemen.

Soms zijn die besluiten te snel en te weinig doordacht, luidt de kritiek van diplomaten van vooral kleinere lidstaten. De sancties tegen Oostenrijk zouden daarvan een voorbeeld zijn. Maar Solana is al bezig met het bedenken van een vervolg op deze sancties als het doel, het vertrek van de extreem-rechtse FPÖ uit de Oostenrijkse regering, niet op afzienbare termijn wordt bereikt.

Het succes van Jörg Haider in Oostenrijk bekijkt Solana op een Spaanse manier. Hij ziet de vreemdelingenhater Haider niet als een verschijnsel van na de Koude Oorlog toen de stromen migranten uit het voormalige Oostblok naar West-Europa op gang kwamen. Solana, die in 1964 lid werd van de Spaanse socialistische partij en van 1982 tot 1995 Spaanse ministersposten bekleedde, beschouwt Haider als het aloude extreem-rechts dat in Spanje en Portugal tijdens de Koude Oorlog voor de dictaturen van Franco en Salazar zorgde. Voor dat extreem-rechts mag in zijn ogen in EU-regeringen geen plaats meer zijn.