Hippe aankleding kan stijve Brecht niet redden

Na de Beurskrach van 1929 wilde de Duitse schrijver Bertolt Brecht aan het volk uitleggen hoe wankel en duister het kapitalistisch systeem was en hoe Jan-met-de-pet altijd weer de dupe is van door de hoge heren uitgelokte depressies. Met dat doel schreef hij Die Heilige Johanna der Schlachthöfe, een toneelstuk over een vleescrisis in Chicago waardoor duizenden arbeiders op straat komen te staan. De heldin, heilsoldate Johanna, trekt met de werkers ten strijde tegen slachthuisbaas Maurer, maar door haar naïeve bemoeienis wordt de vleeskoning alleen maar machtiger, en de arbeiders steeds armer. En het sneeuwt ook nog de hele tijd.

Het stuk, dat door Toneelgroep Amsterdam wordt opgevoerd als Jeanne d'Arc van de slachthuizen (Global crisis/ Jesus loves you), is om duidelijke redenen onbekend gebleven: het is lang en taai, de personages staan met eindeloze lappen tekst uit te leggen hoe het ragfijne spel van de kapitalistische economie in elkaar steekt. Waar ze overigens niet in slagen; de vleesmanipulaties blijven onbegrijpelijk. Daarnaast wil Brecht ook nog zeggen dat kerk en kapitaal elkaar steunen en dat de arbeiders, slecht geworden door armoede, zelf meewerken aan hun Verelendung. Eerst komt het vreten, dan de moraal, zeg maar. Noemenswaardige dramatische ontwikkeling zit er verder niet in. Een arbeider raakt zijn vingers kwijt, een ander verdwijnt in de gehaktmolen, Jeanne sterft van honger en kou, maar het raakt je geen moment omdat zij alleen maar stereotype poppetjes zijn.

De jonge Duitse regisseur Falk Richter heeft zichzelf voor de ondankbare taak gesteld om dit gedateerde, stijve stuk tot leven te wekken. Eerste vereiste daarbij was dat het gemoderniseerd moest worden. Dat het kapitalisme niet deugt is een boodschap die tamelijk uitgekauwd is en die bovendien nauwelijks aanslaat in het welvarende, voldane Nederland van Kok en Zalm. Dus staat achterop het podium een moderne videomuur waarop te zien is hoe een koe wordt geslacht en hoe in een eindeloze rij raadselachtige getalletjes de beurs fluctueert. Heilsoldate Jeanne (Marieke Heebink), in een rood uniformjurkje tot net onder het kruis, neemt de stoere, geile poses van een popzangeres aan. Componisten Boudewijn Tareskeen en Wim Conradi schreven kitscherige gospelrockliedjes die worden opgevoerd als in videoclips, met dansjes en gebaartjes.

Hoe fraai en grappig ook, de hippe aankleding kan niet verhullen dat Richter eigenlijk een trouwe Brechtvolgeling is die nauwelijks iets aan het stuk heeft aangepast. Hij heeft in de monologen geschrapt, en in de verbindende teksten, die worden gesproken door Roos Ouwehand, zitten wat actuele toespelingen. Deze maken echter alleen maar extra duidelijk dat de rest van het stuk niet meer van deze tijd is. Ouwehand zegt dat de arbeider van nu in talkshows over incest praat en dat de schurk van toen nu Kohl en Clinton heet, maar wat leert ons dat?

Ook ter modernisering heeft Richter de spelers flink opgejaagd, zodat de knechten en bazen koortsachtig over het podium rennen, als waren ze op de beursvloer. Dit kan echter niet verhullen dat de speelstijl ouderwets Brechtiaans is. De acteurs spelen vlak en ironisch, ze laten duidelijk merken dat ze acteurs spelen die een rol spelen. Ze zetten geen personages neer, ze leggen het verhaal voor ons uit. Volgens de leer van Brecht moet zo'n speelstijl vervreemding opwekken, maar het wekt alleen maar onverschilligheid op. Brechts ernstige en simplistische boodschap verdraagt geen ironische vorm. Als het de mensen op het podium al zo weinig kan schelen wat er gebeurt, dan zal het de toeschouwers helemaal worst wezen.

Voorstelling: Jeanne d'Arc van de slachthuizen (Global crisis/ Jesus loves you) door Toneelgroep Amsterdam. Tekst: Bertolt Brecht. Regie: Falk Richter. Spel: Marieke Heebink, Roos Ouwehand, Titus Muizelaar, e.a. Gezien: 4/3 Stadsschouwburg Amsterdam. Tournee t/m 19/5. Inl.: (020) 523 7800.