Romantisch en luguber minimalisme

Ergens tussen de tien en zestig miljoen. Historici zijn er nog niet uit hoeveel mensen zijn omgekomen in de strafkolonies en heropvoedingskampen van Stalin. Het doen van schattingen wordt bemoeilijkt door het werk van Stalins geheime dienst, die de vermeende afvalligen niet alleen lichamelijk liet verdwijnen maar ze ook met retoucheerkwast en viltstift de geschiedenisboeken uitdreef.

Schrijver en fotograaf David King beschreef de fotografische geschiedvervalsing in zijn boek The Commissar Vanishes. Het werk inspireerde multimedia-kunstenaar Christopher Kondek tot het maken van een video op basis van de `bewerkte' foto's en het was voor componist Michael Nyman aanleiding om zijn tien jaar oude stuk The fall of Icarus opnieuw te bewerken. Het multimediale resultaat van hun samenwerking beleefde gisteravond de Nederlandse première in het Muziektheater in Amsterdam.

De muziek van The Commissar Vanishes is typerend voor Nymans oeuvre. Het is minimal music - een term die hij overigens ooit zelf introduceerde - met een vleugje impressionisme en een stevige dosis Romantiek.

Nymans minimalisme is lichter dan het strenge serialisme van Steve Reich, in wiens ensemble hij ooit piano speelde, en romantischer dan de stampende grooves van zijn jongere collega Steve Martland. Net als Martland leidt Nyman geen ensemble maar een band. En dit tentet voelde zich duidelijk thuis in Nymans compositie. De driekoppige kopersectie en het trio rietblazers speelden hun kleine repeterende thema's vol kracht en overgave, terwijl het strijkkwartet staccato accenten zette en de elektrisch bassist en pianist Nyman voor de alles overheersende puls zorgden.

De ritmes sloten perfect aan bij de cadans van het beeldmateriaal. Op twee beeldschermen achter de muzikanten werden portretten getoond waarvan de hoofden en namen waren weggekrast of besmeurd met inkt. Naarmate de stoet van gezichtslozen langer werd en de muziek grimmiger, kregen de zwarte vlekken en manische strepen iets lugubers.

Hysterische sopraansaxofoons tegen een achtergrond van stug doorstomende strijkers gaven een rake impressie van de op hol geslagen bureaucratische machinerie die hiervoor verantwoordelijk was. Beeld en muziek vormden een angstaanjagend geheel.

Dat Nyman zo succesvol is in het paren van noten aan beelden, is niet zo verrassend. Hij schreef namelijk niet alleen de soundtracks voor The Piano en Gattaca, maar was ook vijftien jaar lang de huiscomponist van de Britse filmmaker Peter Greenaway. De andere, eerste, helft bestond dan ook uit muziek uit diens films. Hoewel een feest der herkenning voor Greenaway-fans, legde dit programma-onderdeel meteen de zwakte van Nymans muziek bloot. Zonder de plaatjes werd zijn storm van geluid die monomaan hard en snel werd gespeeld, namelijk een beetje vlak en emotieloos.

Concert: Michael Nyman Band: The Commissar Vanishes. Gehoord: 3/3, Muziektheater Amsterdam. Herh: 5/3, 14.00u. Reserveren: 020 6255455.