Wat is Nuon?

Een nutsbedrijf dat zijn keuzeloze klanten zo efficiënt en goedkoop mogelijk energie en water levert? Een moderne onderneming die over de grenzen expandeert door overnames en mondiaal actief is, tot in China toe? Of de sponsor van voetbalclub Vitesse en geldschieter van stadion Gelredome die nu door zijn vrijgevigheid in gijzeling wordt gehouden? Als Nuon de stekker eruit trekt is Vitesse bankroet.

Nuon (bijna 8 miljard gulden omzet) is al het bovenstaande, maar zij is bovenal een nieuw fenomeen op het snijvlak van overheid en bedrijfsleven: een hybride onderneming waarvan er steeds meer zijn in Nederland. De aandeelhouders zijn publieke lichamen (provincies en gemeenten) die geen commerciële, maar publieke belangen vertegenwoordigen. De gesloten regionale afzetmarkt gaat verschuiven naar commerciële Europese vrije mededinging. En de directie gedraagt zich als die van een private commerciële onderneming.

Zulke hybride ondernemers zijn er op alle niveaus. Van de financiële afdeling van de provincie Zuid-Holland die na het lezen van Reinventing government een volwassen bank uit de grond stampte tot en met de schoolbesturen die een deel van hun vermogen in aandelen beleggen en durven zeggen dat zij wel mooie rendementen maken, maar geen risico lopen. Van het Gemeentevervoerbedrijf Amsterdam dat in concurrentie met de Nederlandse Spoorwegen ook wel een gooi naar de HSL-Zuid wilde doen tot en met de NS zelf, die naast treinvervoer ook in projectontwikkeling en Internetbeleggen (World Online) is gestapt.

Nuons persoonlijke en financiële verwevenheid met Vitesse en Gelredome schiep afhankelijkheid in plaats van transparantie en scheiding van verantwoordelijkheden. Vitesse had Nuon nodig om hogerop te komen. Het stadion had, bij gebrek aan de nodige andere inkomstem, Vitesse nodig, en daarmee weer Nuon.

Nu is voetbalclub Vitesse zijn voorzitter, K. Aalbers, kwijt. Hij is ook weg als directeur van stadion Gelredome. Het stadion zag ook zijn president-commissaris opstappen. En de commissarissen van nutsbedrijf Nuon onderzoeken de vraag hoe Nuon van sponsor opeens redder in financiële nood van Vitesse moest worden. En er is een gouden handdruk voor de Vitesse-voorzitter à raison van meer dan 4 miljoen gulden, een bedrag waarop menig uitgerangeerd topmanager van een beursgenoteerde multinationale onderneming jaloers zou zijn.

Het is gemakkelijk om Nuons financiële roekeloosheid aan de persoonlijke chemie tussen Nuon-directievoorzitter T. Swelheim en ex-Vitesse-voorzitter Aalbers toe te schrijven. De werkelijkheid is dat Nuons beleid, los van de uitwerking, tamelijk rationeel was. Dat maakt de kans op herhaling bij andere hybride bedrijven niet denkbeeldig.

Nuon combineert drie kenmerken van het hedendaags kapitalisme: groeien door overnames, aanpappen met entertainment en zucht naar politieke steun. Zonder fusies en overnames kan een bedrijf geen expansie ondernemen en (inter)nationale groei is de toveroplossing in de voorheen knusse nutswereld waarin verkoopprijzen en regionale markten vastlagen. Nuon is een opkoper, ook in het buitenland.

Zonder sponsoring door het bedrijfsleven komen talrijke manifestaties niet meer van de grond, of dat nu volkssport voetbal is of het Concertgebouw. De private rijkdom van het bedrijfsleven wil zich graag door sponsoring onderscheiden, want een onderscheidende merknaam is de beste aanval op de consumentenmarkt en een aantrekkelijk visitekaartje voor het bedrijfsmatige relatienetwerk.

En zonder politieke connecties kan het bedrijfsleven geen contract met de samenleving aangaan om te bewijzen dat er meer is dan de winst per aandeel. Juist nu ondernemers op een voetstuk staan is legitimatie een doel op zich om die statuur te behouden. En de armlastige overheid staat met open armen klaar.

Op zijn beurt was ook Aalbers rationeel bezig. Vitesse had geld nodig en Nuon was zo dom om het sponsorbedrag voor drie jaar (24 miljoen gulden) in een keer over te maken. Waarom zou Vitesse op de kosten letten? De extra inkomsten waarop de club uitzicht had bij Europees voetbal waren zoveel groter. Vanzelf zou een vliegwiel-effect in werking treden dat ook ondernemers en beleggers bekend is: een grote overname zorgt voor extra winst, daarmee een hogere beurskoers en dat leidt weer tot de verwachting en de noodzaak van nieuwe overnames. Succes voedt succes.

Voetbal is bovendien een typische winner takes all bedrijfstak geworden, een echt onderdeel van de entertainmentwereld. De bovenste twee of drie op de ranglijst verdienen dankzij de Europese competitie extreem veel meer dan de nummers daaronder. Zoals de beste voetballers ook altijd bovenmatig verdienen. Net als popartiesten en opera-tenoren. En topmanagers, dankzij hun optieregelingen.

De klanten van Nuon mag erger bespaard zijn gebleven doordat de commissarissen van het nutsbedrijf het financiële moeras Vitesse hebben omdijkt. De vraag blijft waarom zoveel geld werd gestoken in een sponsorproject waarop het toezicht kennelijk faalde. Het navrante is dat de strategie van Vitesse in financieel opzicht is mislukt, maar dat de strateeg die het uitvoerde wel als financiële winnaar uit de arena stapt. Loser takes all.