Indisch ongemak zonder mooipraterij

Indië spreekt misschien tot de verbeelding, maar niet tot het gezond verstand. Indischgasten, veteranen en andere ervaringsdeskundigen domineren de discussies over de koloniale geschiedenis, maar het blijft een merkwaardig en conflictueus onderonsje.

Een van de auteurs die regelmatig verslag deden van de Indische rimpelingen in Nederland is Tessel Pollmann. In de jaren tachtig schreef zij reportages over het koloniale verleden en de Nederlandse omgang met dat verleden. Zij zijn nu, samen met andere artikelen gebundeld in Bruidstraantjes. Sommige stukken verschijnen nu voor de derde of vierde keer, hetgeen natuurlijk overvloedig is. De stukken zijn bovendien van zeer wisselende omvang en kwaliteit, van korte reportages tot uitgebreide literatuurstudies.

Pollmanns beste stukken zijn de reportages over de Indische migranten en de politionele acties. `In Nederland door omstandigheden', in 1983 verschenen als bijlage bij Vrij Nederland en sindsdien al enkele malen herdrukt, was het eerste uitgebreide verslag over het leven en denken van de Indische immigranten, die al drie decennia in Nederland verkeerden, maar weinig ruchtbaarheid gaven. In dit stuk brachten Pollmann en haar mede-auteur Ingrid Harms het Indische ongemak aan het licht, in al zijn schakeringen en tegenstellingen: het verlies van het geboorteland, de Nederlandse bevoogding, maar ook de onderlinge verdeeldheid, de huidskleurgevoeligheid en het onbenoembare van het Indo-europese. En de mythevorming. Zoals een van de geïnterviewden zei: `De echte balans tussen oosters en westers is de Indo, maar als je zegt: Wat is dat, dan weet ik het niet.'

Ook goed zijn de artikelen over Nederlandse militairen die in 1946-1949 tegen de Indonesische Republikeinen vochten. Hier laat Pollmann zich zien als een bestrijder van mooipraterij. Excessen heten bij haar gewoon misdaden, en de Nederlandse legers waren niet in Indonesië om vrede te stichten maar om oorlog te voeren. Dat vooral veteranen behoefte hadden hun aanwezigheid in Indonesië te vergoelijken is niet verwonderlijk. Te vechten voor een kolonie die toch haar onafhankelijkheid zou krijgen, wás een frustrerende opdracht. Door veel tijdgenoten en door de geschiedenis zijn ze in het ongelijk gesteld, en daar riskeer je nu eenmaal niet graag je leven voor. De onverschillige of afwijzende ontvangst thuis heeft hen verbitterd.

Dat leidde tot merkwaardige uitwassen, van de dreigementen met de dood aan het adres van deserteur Poncke Princen tot de kwalificatie van Nederlandse bataljons als `gewapende reisverenigingen' en de soldaten als opbouwwerkers. Dat ze er lange tijd mee weg kwamen, komt natuurlijk omdat de meeste Nederlanders onverschillig bleven en de belanghebbenden liever zwegen. De discussie over de oorlogsmisdaden is nooit verder gekomen dan wat opwinding in de pers en de begrijpelijke maar onheuse verontwaardiging van oudgedienden. De rest gelooft het eigenlijk wel.

Ook andere artikelen in Bruidstraantjes gaan over koloniale verblinding en zelfrechtvaardiging, zoals dat over de romantiserende blik van de Amerikaanse antropologe Margaret Mead op het vooroorlogse Bali, of over romans uit het begin van de twintigste eeuw waarin door Nederlandse vrouwen het concubinaat werd verfoeid en ten slotte uitgebannen. Helaas vergaloppeert Pollmann zich hier en daar aan merkwaardige stellingen: dat Nederlandse vrouwen naar Indië werden gehaald `om de elite te verhollandsen'. Dat het concubinaat de scheiding tussen blank en bruin heeft vergroot, dat de gouverneurs-generaal in de negentiende eeuw `de ene na de ander' met Indische vrouwen trouwden, en dat apartheid een modern verschijnsel was.

Ondanks dergelijke onevenwichtigheden schetst Bruidstraantjes op gevarieerde wijze de (post)koloniale ervaring, de dominantie van het koloniale perspectief en de onkunde van Nederlanders, toen en nu, om daarbuiten te treden. Pollmann is op haar best als ze deze gemankeerde beeldvorming op de snijtafel legt. Het heeft misschien niet mogen baten, maar het heeft wel goede journalistiek en enkele klassieke stukken opgeleverd.

Evolutie

Tessel Pollmann: Bruidstraantjes en andere Indische geschiedenissen. Sdu Uitgevers, 232 blz. ƒ39,90