``Alleen in de stijl bereik ik iets eigens''

In zijn laatste boek `Amerikaans Barok' vertelt Rick Moody een geschiedenis die hijzelf niet belangrijk vindt. Voor hem zijn alle verhalen al verteld. Op de romanvorm is hij dan ook uitgekeken. ``Ik vind het verschrikkelijk om een personage iets banaals te laten doen, zoals door een kamer lopen.''

De Amerikaanse auteur Rick Moody heeft aan een aantal dingen een uitgesproken hekel. Aan ironie, dialogen en prozaïsche handelingen, bijvoorbeeld. Maar niets roept zo'n grote weerzin bij hem op als het gemiddelde Amerikaanse literaire product. Daarin gaat romantiek onvermijdelijk samen met kaarsen en rode wijn, is seks altijd geslaagd en wordt drank beschouwd als een stoer, JR Ewing-achtig attribuut. Al weet Moody nog niet precies wat voor hem de beste manier van schrijven is, het moet in ieder geval anders zijn dan hoe anderen het doen. Want de literatuur, zo zegt hij tijdens een interview op het kantoor van zijn Nederlandse uitgever in Amsterdam, stinkt.

De achtendertigjarige Moody is hier ter gelegenheid van de verschijning van de Nederlandse versie van zijn roman Purple America uit 1997, vertaald als Amerikaans Barok. Rick Moody is vooral bekend als auteur van The Ice Storm (1994), over een desintegrerende familie in de jaren zeventig, dat in 1997 met succes werd verfilmd door regisseur Ang Lee. Zijn Purple America beschrijft een nacht uit het leven van een achtendertigjarige man, Hex Raitliffe, en zijn moeder Billie Raitliffe die al twintig jaar aan een neurologische ziekte lijdt.

De twee ontmoeten elkaar op de nacht dat Billie door haar tweede man Lou in de steek wordt gelaten. Lou kon haar verval niet meer langer aanzien. Moody beschrijft de relaties tussen deze drie mensen onderling, en plaatst die verhouding tegen het decor van een niet goed functionerende kernreactor in de buurt, die wellicht een ramp zal veroorzaken. Ze leven volstrekt langs elkaar heen, ook al omdat moeder niet meer kan praten en zoon Hex zwaar stottert, maar de genegenheid tussen de drie komt in korte ontroerende flitsen aan het licht.

Purple America vertelt geen belangwekkende geschiedenis. Het boek moet het hebben van Moody's uitputtende beschrijvingen en koortsachtige stijl. ``Stijl is het enige onderdeel van de literatuur waarin ik nog iets eigens kan bereiken. Voor het verhaal hoef je dat niet eens meer te proberen. Alle verhalen zijn al verteld. Dus is dat voor mij niet belangrijk.

``Ik ben uitgekeken op de roman als vorm. De kunstmatigheid staat me tegen. Denk maar aan het theater, waar je op het podium twee mensen de meest onwaarschijnlijke dingen tegen elkaar hoort zeggen: `Weet je nog vijfentwintig jaar geleden, toen wij elkaar ontmoetten...'. Dat pik je omdat je op dat moment in het theater zit en weet welke wetten daar gelden. Ook de literatuur hangt aan elkaar van kunstgrepen, die je als lezer accepteert. Je herkent ze doorgaans alleen maar als je zelf schrijver bent. Het is als met de draden waaraan een vleermuis door de studio kan vliegen. Als schrijver zie je de vleermuis niet, alleen nog maar de draden. En ik haat ze. Ik vind het verschrikkelijk om een personage iets banaals te laten doen als door de kamer lopen. Of hem naar de andere kant van de stad te sturen om daar een ander personage te ontmoeten. Het hoort bij mijn werk, but I don't give a shit, really.''

Voor zijn vorige boek inventariseerde Moody alle tv-shows, boeken en platen uit 1973, het jaar waarin The Ice Storm speelt. Voor Purple America verdiepte hij zich in kernenergie en neurologische afwijkingen. Dat leidt in het boek tot uitgebreide verhandelingen over fysische processen: zowel in het menselijk lichaam als in de kernreactor.

``Ik heb achttien maanden niets anders gelezen dan dat soort lectuur. Toentertijd kon ik je alles vertellen over de voordelen van een moderator van grafiet boven een van kokend water. Research is een wezenlijk onderdeel van mijn schrijven. Voor The Ice Storm heb ik alle literaire boeken gelezen die in 1973 waren verschenen, zoals van Thomas Pynchon en Kurt Vonnegut, en tijdens het schrijven luisterde ik uitsluitend naar platen van Yes en Roxy Music uit dat jaar. Ik mocht niets draaien uit bijvoorbeeld 1989. Dat zou mijn stemming negatief beïnvloeden, dacht ik.

``Kernenergie is de verborgen motor van het verhaal. Doordat de vader van Hex betrokken was bij kernproeven kon hij moeilijk kinderen verwekken, en is hij misschien ook wel zo jong gestorven. Daar verwijst de titel naar, de wolk boven de woestijn was immers purple toen er in de jaren veertig proeven werden gedaan. Maar `purple' houdt ook verband met de stijl waarin ik schrijf, want het betekent in het Amerikaans `excessief' of `barok' – vandaar de Nederlandse titel. De bedoeling van dit boek was dat het overdadig zou zijn als een opera, dat niemand aan de emotionele lading van de woorden zou kunnen ontsnappen.''

In Moody's overdadige, maar uiteindelijk ook cerebrale stijl, pasten geen dialogen. Rick Moody haalt Nabokov aan, die ooit zei: `Als ik een boek opensla en te veel wit op de pagina zie, leg ik het meteen weg'. Moody's docente Angela Carter leerde hem: `Als je dialogen schrijft moet je de hoog verheven stijl loslaten en daar heb je niet altijd zin in.'

``Dialogen zijn per definitie spreektaal, en dat sluit de edele formuleringen bij voorbaat uit. Tenzij je uitsluitend intellectuelen aan het woord zou laten, misschien.'' Daarom bedient Moody zich vrijwel uitsluitend van de beschrijvende vorm. Die is op zijn best bij zijn verslag van de vrijscène tussen Hex en jeugdliefde Jane, waar het hele boek naartoe werkt. Het vrijen vindt plaats tussen de medische parafernalia van Hex' zieke moeder. Het is onhandig en er `gaat mis wat er mis kan gaan', zoals Moody zegt, maar uiteindelijk liggen de twee tegen elkaar aan gekropen te slapen op de benedenverdieping van Hex' stapelbed. Dat is volgens Moody de meest romantische scène van het boek.

``Want romantiek is niet gestroomlijnd, net zo min als seks. Romantiek zit in weerloosheid, en heeft niets te maken met de manier waarop er in de Amerikaanse populaire cultuur over wordt gepraat. Of zoals hij een van de personages in Purple America laat denken: `Romantiek betekent slechte verlichting in huis, goedkope warenhuizen, bowlen op competitieavonden, badplaatsen in de winter, lege hoofdstraten. Romantiek zit in de harten van mensen die de romantiek vaarwel hebben gezegd.''

Een bepaalde categorie woorden heeft, volgens Moody, grote vitaliteit in zich. Dat zijn de woorden die te maken hebben met sociale taboes, zoals tot verval leidende drankzucht, en rommelige seks. ``Drank wordt in Amerika nog altijd beschouwd als een sociaal hulpmiddel. Niemand wil praten over de verderfelijke invloeden ervan. Als je die verzwegen onderwerpen plotseling de vrijheid geeft, barsten ze naar buiten als bij een dijkdoorbraak. Dat geeft mij als schrijver een enorme kracht.''

Seks en drank mogen dan sociale taboes zijn, `ironie' lijkt een persoonlijk taboe van Moody zelf. Het komt ter sprake in verband met zijn uitputtende weergave van technische wetenswaardigheden. Zo varen Lou en een collega met een bootje in een baai om de radioactiviteit van het zeewater te meten. Moody beschrijft hun gedachten over korteafstandstraling, ioniseringsmomenten en spanningsmeters. Het lijkt alsof hij een `ironisch' commentaar geeft op mensen die het leven beheersbaar en controleerbaar denken te kunnen maken door middel van techiek.

Moody reageert als door een wesp gestoken. Hij legt uit: ``In Amerika is op het moment een debat aan de gang over ironie, daarom kan ik het woord niet meer onbevangen gebruiken. Wij hebben de generatie van de ironici, zoals Douglas Coupland en Brett Easton Ellis, die niets meer serieus nemen. Daar hoor ik niet bij. Ik zie mezelf meer als een `ambiguïst'. Ik erken dat in taal altijd verschillende bedoelingen tegelijk verscholen zitten. Daar maakt ironie misschien deel van uit. Maar er is altijd méér.''

Buitenlandse literatuur Interview

Rick Moody: Amerikaans Barok, vertaald door Harm Damsma en Niek Miedema. Contact, 382 blz. ƒ49,90