Zaak heeft vele juridische en politieke staartjes 2

Via de VIP-ingang van Heathrow arriveerde Augusto Pinochet anderhalf jaar geleden in Londen voor een hernia-operatie en om zijn Burberry-garderobe aan te vullen. Vandaag vertrekt hij via de achterdeur, vanaf een militair vliegveld, nadat de Britse minister van Binnenlandse Zaken, Jack Straw, zijn huisarrest ophief. De Chileense ex-dictator hoeft niet aan Spanje te worden uitgeleverd om terecht te staan voor martelingen tijdens zijn bewind van 1973 tot 1990, omdat hij ,,mentaal ongeschikt'' zou zijn voor een proces.

Met de precedentloze aanhouding van een buitenlands voormalig staatshoofd in een Londens privé-ziekenhuis op 18 oktober 1998 begon een diplomatieke, juridische, politieke en emotionele affaire die wereldwijd schokgolven heeft veroorzaakt. Hoe ziet vijfhonderd dagen later de voorlopige winst- en verliesrekening er uit?

Heeft links Chili gerechtigheid gekregen voor de 3.000 Chileense doden en hun nabestaanden? Dat was tenslotte de inzet van zijn arrestatie. Strikt genomen luidt het antwoord nee, want hun kwelgeest is op vrije voeten. Maar Pinochets aanhouding en huisarrest in een omheinde villa – een `gouden kooi' – zijn toch meer dan een schrale troost. De nabestaanden hebben gezien en gevoeld dat Pinochet niet onkwetsbaar is en ze hebben de angst voor zijn lange arm verloren. Als oud-president, de facto leider van de strijdkrachten en senator-voor-het-leven met grondwettelijk vastgelegde immuniteit was Pinochet in het najaar van 1998 een machtig politicus. Het Chili waarheen hij nu terugkeert is een ander land, met een nieuwe centrum-linkse president en een bevolking die Pinochet in meerderheid beschouwt als ,,iemand van vroeger''.

Voor links Spanje begon de kwestie-Pinochet ook als oefening in gerechtigheid. Baltasar Garzón, de onafhankelijke onderzoeksrechter en kruisvaarder tegen corruptie, lijkt op het eerste gezicht een nederlaag te hebben geleden. Maar de Spaanse regering, die er geen geheim van maakte Pinochet liever kwijt dan rijk te zijn, is van een tijdbom verlost. Een proces in Madrid zou Spanje – van links tot rechts – confronteren met het onverwerkte Franco-verleden dat het, hypocriet of verstandig, ook maar liever laat rusten.

De Britse regering haalt vandaag ook opgelucht adem nu Pinochet niet op Britse bodem is gestorven. Ze kan een begin maken met het repareren van de Brits-Chileense betrekkingen op commercieel, diplomatiek en militair gebied. De rechterflank van de Conservatieve oppositie onder leiding van oud-premier Thatcher is het zwijgen opgelegd. En minister Straw kan volhouden het recht zijn volledige loop te hebben gegeven, om ten slotte met geldige reden de uitlevering te blokkeren.

Links Labour juichte bij Pinochets aanhouding en zal Straw nog lang nadragen zijn eigen idealisme – hij ging als werkstudent naar het Chili van Allende – te hebben vergooid. Maar cynisch of niet, de zaak-Pinochet heeft de minister én zijn partij geleerd dat wie wil regeren principes tegen pragmatisme moet afwegen. Na achttien jaar oppositie voeren is de zaak-Pinochet hoe dan ook een spoedcusrus politieke volwassenheid. Dat het een man met bloed aan zijn handen laat gaan is zeker, maar het alternatief was evenmin gratis.

Britse groepen voor de rechten van de mens, Chileense ballingen, de linkerflank van Labour én zeker drie Britse rechtbanken kunnen in elk geval trots zijn dat ze het internationale recht hebben uitgebreid met het idee dat geen staatshoofd nog langer onkwetsbaar is voor misdaden die in zijn naam zijn begaan.

En welke balans maakt Pinochet zelf vandaag op? Zou hij, eenmaal aan boord gehesen van de militaire Boeing die al een maand op hem wachtte, de Burberry-plaid van zijn benen trappen, uit de rolstoel springen en de champagne laten knallen? Het is niet waarschijnlijk, maar ook niet helemaal ondenkbaar. Britse artsen stelden een reeks lichamelijke kwalen bij hem vast: nierproblemen, slechte benen en defecten in zijn hersenen die zullen verergeren door zijn suikerziekte. ,,Dit is een zieke, oude man'', luidde het unanieme oordeel van medische experts die het uitgelekte rapport zagen, dat begin dit jaar was opgesteld. Maar of die `mechanische' schade de ondubbelzinnige oorzaak zijn van Pinochets ,,geheugenzwakte'' en zijn ,,gebrekkig besef van tijd en plaats'' is minder duidelijk. ,,Hij is ziek, maar niet noodzakelijk zieker dan iemand anders van 84'', zei een onafhankelijke Britse arts een dag na het uitlekken van het medisch dossier in een Spaanse krant.

Spaanse, Franse, Belgische en Zwitserse aanklagers die om een tweede medisch onderzoek vroegen – al dan niet om zich gratis als moraalridders te profileren – leken evenmin overtuigd dat Pinochet ,,geestelijk ongeschikt'' zou zijn voor een proces. Zij hielden de mogelijkheid open dat Pinochet in staat is geweest de uitslag van een standaardreeks geheugentests in zijn voordeel te hebben kunnen beïnvloeden. Want Pinochet had niet alleen de beste advocaten, maar ook topartsen in zijn verdediging.

,,Pinochet heeft het ontsnappen aan de gerechtigheid tot levenskunst verheven'', zei een Britse Chileen vanochtend voor de BBC-radio. Mogelijk heeft `de vos', zoals zijn bijnaam luidt, zijn tegenstanders opnieuw een poets gebakken. En mogelijk doen de Chileense zomerzon en de hereniging met zijn familie en politieke fans wonderen met de dementerende bejaarde. Zeker is wel dat hij anderhalf jaar van zijn laatste levensjaren heeft verloren. Zijn felste medestanders binnen en buiten Chili vinden nog steeds dat de man Pinochet een standbeeld verdient. Maar de kwestie-Pinochet heeft dat al tijdens zijn leven laten barsten.