Heilige tussen de koeienkoppen

In Amsterdam gaat zaterdag `Jeanne d'Arc van de slachthuizen (Global Crisis/Jesus Loves You) in première, een eigentijdse interpretatie van een steil leerstuk van Bertolt Brecht. Falk Richter (30) uit Duitsland regisseert.

In een wolk van rode rook betreedt ze het toneel. Haar kostuum lijkt van boven op een uniform van het Leger des Heils maar van onderen zie je haar blote benen. Plechtstatig zwaait ze met een vaandel en op een videoscherm verschijnen slogans: Geef je dromen een kans, en: Jesus loves you - call now!

Johanna Dark, een personage van Bertolt Brecht, is in de vertolking van Marieke Heebink en in de regie van Falk Richter geen vrome blauwkous maar een vlotte meid die weet dat camera's haar strijd voor God registreren. Met behulp van relipop en gratis borden soep probeert zij de materialistische massa tot vergeestelijking te bekeren - en raakt verstrikt in haar idealisme. Want de massa is er ellendig aan toe en Johanna ontdekt dat dat komt door de managers van de grote bedrijven. Hoe verzoent zij de macht van God met de macht van de economie? Door zich in rare bochten te wringen. Die leiden tot haar voorspoedige dood. En tot haar heiligverklaring.

Jeanne d'Arc heet zij bij Toneelgroep Amsterdam: Jeanne d'Arc van de slachthuizen. Bloedende koeienkoppen passeren het videoscherm, want om duidelijk te maken dat arbeiders slechter behandeld worden dan beesten situeerde Brecht het verhaal in de abattoirs van Chicago. Tijd: de grote crisis van de late jaren twintig, vlak na de crash op Wall Street. Niet dat de auteur, die zijn stuk in 1931 voltooide, Wall Street letterlijk noemt, maar hij laat de vleeskoningen van Chicaco wel druk corresponderen met vriendjes in New York, en dat zijn waarschijnlijk beursspeculanten. Het complete kapitalistische systeem wilde Brecht in Die heilige Johanna der Schlachthöfe onthullen, opdat de toeschouwers zouden inzien dat het hoognodig moest worden vervangen.

,,Veel van de communistische passages,'' grinnikt Falk Richter na de repetitie in de Amsterdamse Stadsschouwburg, ,,heb ik erin gelaten. Ze roepen weerstand op, of misschien instemming: ze dagen je hoe dan ook uit tot een radicale houding. Geen overbodige luxe in deze onverschillige tijd.'' Falk Richter is dertig en Duitser. Onlangs maakte hij met de Nederlandse choreografe Anouk van Dijk Nothing hurts en met die voorstelling staan ze, en dat is een echte onderscheiding, in mei in het prestigieuze Duitse Theatertreffen. Bij Toneelgroep Amsterdam deed hij twee jaar geleden al een gastregie: Haar leven, haar doden, van Martin Crimp. De plot verwees naar prinses Diana, naar het individu als slachtoffer van mediamanipulatie en marketingstrategieën.

Gemangeld tussen media en markt is ook Jeanne d'Arc, maar bij haar ligt het heel ingewikkeld: ,,Zij probeert goed te doen en tegen het onrecht te vechten - terwijl ze steeds het verkeerde doet en het kapitaal de bal toespeelt.''

Brechts stuk, vindt Richter, is een reusachtig bouwwerk, een monument, een kathedraal. ,,Alles wat je maar in één stuk bijeen kunt brengen - de verstrengeling van kapitaal en kerk, de corruptie van kerk en politici - dat brèngt Brecht bij elkaar en het stáát. Voor mij is dat drama met zijn poëtische taal haast een opera. Met hits van Boudewijn Tarenskeen en beats van Wim Conradi.''

Het stuk duurt twee uur. Al te wijdlopige tekstfragmenten kortte Falk Richter in en verder laat hij Toneelgroep Amsterdam nogal snel spelen. Om in de pas te blijven, lijkt het wel, met het koortsachtige spel op de beurs. ,,Ik ben zelf naar de beurs gegaan,'' zegt hij, ,,en het had er iets van een casino. Jongemannen, die met een ongelooflijke vaart getallen de lucht in smeten: mij is duidelijk geworden dat daar onze economie wordt gemaakt. In de kortste tijd maken die jongens enorme winsten danwel verliezen. En is de Euro gedaald of gestegen, dan snapt niemand hoe dat kon gebeuren. Zo was het ook in de tijd van Brecht. Geen enkele beursmakelaar kon hem uitleggen hoe aandelen stijgen en dalen. Die ondoorzichtigheid van economische processen was en is een reëel probleem.''

Terwijl Nederland juicht om zijn hoogconjunctuur slaat Richter het om de oren met een stuk over laagconjunctuur en misère. Ontwaart hij een economische crisis? ,,Dat niet, maar het systeem is erg fragiel. Het geweld waar Brecht het over heeft duikt nog steeds op: als zinloos geweld. Een groot aantal werklozen wordt op de koop toe genomen, ook al geven jullie hen een andere naam. In Nederland zijn er toch ook heel veel mensen die uit het systeem vallen? Vandaag de dag vindt men dat zij daar zelf de schuld van zijn. Het zijn slechte mensen, ze zijn lui, ze willen niet werken, hoor je dan, net als wat vleeskoning Mauler beweert in het stuk.''

Hij weet niet of hij in het communisme gelooft, want hij kent alleen het soort communisme dat de DDR praktizeerde. ,,Ik ben in Hamburg geboren en getogen; mijn familie werd na de oorlog zogezegd gescheiden. Één helft moest in het oosten leven en één helft in het westen. Maar de vraag hoe je tegenwoordig überhaupt nog kritiek kunt bedrijven houdt mij natuurlijk bezig. Ook jonge auteurs, Oscar van Woensel bijvoorbeeld, van wie ik Wie in Duitsland heb opgevoerd, proberen kritieken te schrijven op het kapitalisme. Mijn eigen stuk Gott ist ein DJ gaat over jonge mensen die vlijtig achter de technologische ontwikkelingen aanhollen en die er toch door worden gesloopt. Het ineenstorten van politieke utopieën en het zoeken ernaar was ook voelbaar bij de repetities voor Jeanne d'Arc.''

Waar `een Euro-mix' van Nederlands, Duits en Engels werd gesproken en waar dikwijls de vraag aan de orde kwam hoe je anno nu arbeiders en werklozen op het toneel zet. ,,Als kerels met kolenschoppen van handen en overgrote petten? Of als die mannen en vrouwen die je de hele dag voor Albert Heyn ziet zitten, met hun flesjes bier en hun ruzies? Dergelijke vragen hebben wij opengelaten. Er is in onze voorstelling maar één echte Brecht-arbeider, zo'n man in een blauwe kiel. En Mauler, zijn tegenspeler, die heeft iets sympathieks. Een aardige man verstrengeld met de media, met de politie, met machtstentakels naar alle kanten: ik moest steeds denken aan Helmut Kohl.''

`Jeanne d'Arc van de slachthuizen', t/m 10 maart in de Stadsschouwburg, Amsterdam. Tournee t/m 19 mei. Inl. (020) 5237800 of www.tga.nl.