Drama Gorinchem werd symbool voor zinloos geweld

De moord op twee meisjes in het Gorcumse muziekcafé Bacchus, vandaag een jaar geleden, werd symbool voor de strijd tegen `zinloos geweld'.

De deuren van muziekcafé Denz in de Kerksteeg, vlakbij de Grote Markt in Gorinchem, zijn dichtgespijkerd. Op vrijdagavond 17 december 1999 werd er nog gedanst. De woensdag daarop veilde de belastingdienst de inventaris. De metaaldetector, de beveiligingscamera's, de twaalf barkrukken. De opbrengst van achtduizend gulden was niet voldoende om de belastingschuld van eigenaar Camille Grootentraast (23) af te lossen. Hij is vertrokken naar Amsterdam en weigert nog te praten over wat er een jaar geleden gebeurde, toen Denz nog Bacchus heette en twee broers en hun neef na een ruzie op straat werden gezet, wegliepen en weer terug kwamen – met een pistool.

De Turkse broers heetten Fuat en Zaim Ö., hun neef (en zwager) Osman Ö. De ruzie was met drie Albanese mannen, niemand weet meer waar het over ging. ,,I'm the king of Gorcum'', riep Zaim bij het weggaan. En: ,,Ik kom terug.'' Dat deed hij, met zijn broer en zijn neef. Wie er geschoten heeft, weet ook nog steeds niemand. Ze wilden de portier doodmaken, de man die hen eruit had gegooid. Maar ze raakten drie meisjes. Marianne Roza, 18 jaar, was meteen dood, Froukje Schuitmaker, 17, overleed na twee dagen. Inge van Boxtel, ook 18, raakte zwaar gewond, maar bleef leven. Zaim en Fuat werden veroordeeld tot 16 jaar voor moord, Osman kreeg een paar maanden cel voor geweldpleging.

Een week na de schietpartij lopen bijna dertigduizend mensen mee in de Stille Tocht door Gorinchem, geschokt en boos door dit `zinloze geweld'. Diezelfde avond wordt er geschoten op een discodeur in Arnhem, kort daarna op een discoboot in Rotterdam. Het leek geen toeval. Tot je de kranten en politieberichten van voor en na de tiende januari 1999 bekijkt: bijna elk weekeinde sterft wel iemand door `zinloos geweld'.

Maar deze zaak, de `zaak Bacchus', is samen met Tjoelker en Kloppenburg tot de Grote Drie gaan horen. Waarom?

,,Het waren meisjes'', zegt burgemeester Piet IJssels nu. Zijn zoons waren die avond ook in Bacchus, maar zij waren net naar huis. ,,Froukje, Marianne en Inge waren jong en onschuldig.'' En, zegt hij, ook nog blanke meisjes.

En zelfs bij Tjoelker en Kloppenburg, zegt de burgemeester, was er nog een aanleiding voor het geweld. Joes Kloppenburg, Amsterdam 1996, riep `kappen nou' toen hij jongens een ander zagen aftuigen. Meindert Tjoelker, Leeuwarden 1997, sprak een groepje rotzooi trappende jongens aan. Deze meisjes deden helemaal niets. Ze haalden hun jassen op bij de garderobe, precies op de afgesproken tijd, om half twee. Hun ouders stonden twintig meter verderop met de auto klaar om ze op te halen, toen ze de ambulances de steeg in zagen rijden. ,,We lieten Marianne nooit alleen naar huis fietsen'', zegt Aart Roza, haar vader. Marianne stierf op straat, in de armen van haar moeder.

En het gebeurde niet in New York of Amsterdam, maar in Gorinchem. ,,Gebeurt het in een discotheek in Rotterdam, dan denken mensen: had je daar maar niet moeten komen'', zegt Marijn Krol (22), voorzitter van de stichting `Gorkum tegen geweld'. Gorinchem is een kleine stad, meer nog een groot dorp, waar bijna iedereen elkaar kent. En Bacchus was geen dansfabriek, maar een `kinderdisco', waar je met een muntje apfelkorn kon kopen.

,,Dit was voor iedereen het bewijs van machteloosheid'', zegt Bert Guizer (31). Hij was diskjockey in Bacchus toen er werd geschoten, hij belde 112 voor ambulances, en hij ziet de stervende ogen die hem toen aankeken nog elke dag. ,,Er waren metaaldetectoren, er was een controlesysteem met toegangspasjes, er waren portiers die lastige klanten buiten zetten en de meisjes werden door hun ouders opgehaald.'' Toch ging het mis.

En om al die redenen was eerst Gorinchem en later heel Nederland woedend.

Tjerk Jan Schuitmaker (21), de broer van Froukje, zegt dat hij de dood van zijn zusje in twee dagen tijd in een landelijke tragedie zag veranderen. Hij woont en studeert in Amsterdam, maar is deze dagen bij zijn ouders en oudere zus Lieke in Sleeuwijk. Ze willen samen zijn voor de verjaardag van Froukje, ze zou afgelopen vrijdag achttien zijn geworden. Hij vertelt over de telefoontjes op dinsdagochtend 12 januari 1999 om half negen, van een krant en een televisieprogramma, of de familie een reactie wou geven op de dood van Froukje. Ze was de avond daarvoor, na twee dagen coma, in het ziekenhuis overleden. Hij praat over zijn band Subdio, waarvan hij de basgitarist is, en die ,,over het graf van Froukje'' nationaal had kunnen doorbreken als `anti-zinloosgeweldband'. Maar dat wilde hij niet.

De nationale rouw heeft het verdriet van zijn ouders en zusje niet minder gemaakt, denkt hij, maar erger. ,,Ze komen de naam van mijn zusje overal tegen. Zij zijn murw.'' Tjerk Jan kan en wil praten over zinloos geweld, over waar het vandaan komt en hoe je het oplost. ,,Door de dood van mijn zusje is het onderwerp gaan leven. Maar ik mag er alleen over praten, als ik in ruil daarvoor mijn eigen verdriet toon.''

Inge van Boxtel, nu 19, heeft net een oproep in de Viva geplaatst. Ze wil in contact komen met andere slachtoffers van zinloos geweld. Met buitenstaanders praten over wat haar is overkomen, kan en wil ze niet, zegt haar moeder. Sinds kort werkt ze weer parttime, als secretaresse. ,,Ze krijgt het steeds moeilijker'', zegt haar moeder.

Aart Roza, de vader van Marianne, heeft twee weken geleden samen met de burgemeester een plaquette onthuld in Privilege, sinds Bacchus er niet meer is dé discotheek van Gorinchem. Op de plaquette staan de tien gedragsregels van de horeca: geen drugs, geen wapens, geen drankmisbruik. Alleen de regel `draag correcte kleding' vindt hij lastig, zegt hij. Hij heeft lange haren en ziet eruit als een hippie. Om zijn middelvinger draagt hij een ringetje met het `ban-de-bom'-teken. De politie kwam het brengen, het zat in de jaszak van Marianne. Haar andere ringetjes liggen op een tafeltje in de huiskamer van het dijkhuisje aan het Merwedekanaal waar de familie woont. Daartegenover staat een opengeslagen koffer, gevuld met de complete collectie cd's van Frank Zappa.

Aart Roza heeft steun gehad aan het massale medeleven, zegt hij. Een half jaar voor de dood van Marianne was hij gestopt met werken; 23 jaar was hij onderwijzer op een basisschool, een van de daders zat bij hem in de klas. Muziek was zijn grote liefde, altijd geweest al, daar wilde hij zich aan wijden. Dat doet hij ook, maar nu voor zijn dochter. Samen met de popmuzikanten van Gorinchemcum maakte hij de herdenkings-cd `Nooit Meer'. Er kwam een muziekfestival: `Music is the best'. De verzamel-cd `Waarom', waarop ook de band van Tjerk Jan Schuitmaker speelt, wordt binnenkort nationaal `geplugd'.

Aart Roza maakt een `muzikaal monument'. Bij het huis van Froukje Schuitmaker in Sleeuwijk kwam een apart monument in de vorm van een traan. Dat was meer dan voldoende, zeggen de families Roza en Schuitmaker. Maar er kwam ook een stichting.

Toen de Stille Tocht gelopen was, `zinloos geweld' bijna een modewoord was geworden, en de golf van woede wegebde, richtten Miriam Mens en haar zoon Marijn Krol de stichting `Gorkum tegen geweld' op. Marijns moeder was, zegt hij ,,een beetje overwerkt''. Ze is eigenaresse van boekwinkel Karakter, in de grootste winkelstraat van de stad. ,,Een stichting beginnen leek haar rustig, een leuke hobby.'' Het idee kwam van Marijn, die met zijn zusje Iris, toen zeventien, de avond van de tiende januari in Bacchus was. ,,Ik stond achterin de zaal toen de schoten vielen, maar heb de meisjes wel zien liggen. Ik schrok: het had net zo goed Iris kunnen zijn.'' Bram Bosch werd het derde bestuurslid. Hij was hoofd bar van Bacchus, maar zat al voor de schietpartij thuis, hij kon ,,moeilijk met stress omgaan''.

Zij schreven alle Kamerleden een brief met hun plannen. Twee dagen belden ze vanaf het gemeentehuis bedrijven om geld te vragen voor al die plannen. Ze haalden een ton op. Krol: ,,We wilden niet alleen het Gorcumse geweld, maar het geweld in al zijn verschijningsvormen bestrijden. De Bacchuszaak was ons wapen, maar we konden niet blijven hangen in het lokale drama, niet steeds hetzelfde verhaal vertellen, dan wordt het een soap.'' Diskjockey Gruizer: ,,De stichting is gaan rennen. Maar ze wisten niet welke kant op.''

De recente landelijke inzamelingsactie van wapens was, zegt Krol, hun idee. De inzamelingsactie was een initiatief van het ministerie, zegt de burgemeester. We organiseerden de nationale stille tocht, op 28 september in Den Haag, zegt Krol. Dat klopt, er kwamen tweeduizend mensen. ,,Die tocht was zinloos'', zegt burgemeester IJssels. ,,Iedereen is tegen zinloos geweld, daar was niet nog een demonstratie voor nodig.'' Als je boven het Gorcumse maaiveld uitkomt, zegt Krol, willen ze je klein houden. ,,De stichting claimt het drama'', zegt de burgemeester. ,,Ze misbruiken het leed.''

De stichting had zich beter kunnen inspannen voor een monument voor de slachtoffers, vindt IJssels, want dat is er nog steeds niet. Er is wel een plan van Jennie Roza, de moeder van Marianne, en dominee Jan Wagenvoort. Zij willen een leegstaande ruimte in de kerktoren inrichten als stiltecentrum. De stichting voelt er niets voor. ,,Een monument bestrijdt niets, maar herdenkt een lokaal gebeuren.'' Dat het bij de kerk komt, vindt Krol helemaal een slecht idee. ,,De kerk heeft geen breed draagvlak meer in de samenleving.''

Overmorgen komt voor het eerst het `platform voor het stiltecentrum' samen. Aart Roza levert vertegenwoordigers uit de `kunst- en muziekwereld', dominee Wagenvoort heeft kandidaten geworven uit zijn Rotary-club, en de pr-functionaris van de gemeente heeft de Turkse, Marokkaanse en Griekse vereniging gevraagd mee te komen praten. En toen er een kleine Somalische gemeenschap in Gorinchem bleek te wonen, werd die ook uitgenodigd.

Nu het geld nog. Een deel van de ton die werd ingezameld, was bestemd voor een monument. De opbrengsten van Aart Roza's muziekfestival en van de twee cd's ook. De organisatoren denken in elk geval nog recht te hebben op 6.500 gulden. Maar of en hoeveel er nog over is van de 100.000 gulden weet niemand, zegt Irwin Broen, hoofd publiciteit van de gemeente. ,,Het gerucht gaat dat ze na de nationale stille tocht met z'n allen in het Pannenkoekenhuis op het Malieveld zijn gaan eten.''

Het geld moet uiterlijk 1 februari zijn gestort. De stichting `Gorkum tegen geweld' bestaat namelijk sinds vorige week niet meer, maar is gefuseerd met de stichting van de vader van Joes Kloppenburg. Al eerder was er geprobeerd te fuseren met de stichting van de vader van geweldslachtoffer Piet Jan de Haan uit Tiel, maar dat werd ruzie.

De stichtingen gaan verder onder de naam `Kappen nou'. Marijn Krol is blij dat `Gorkum' uit de naam is verdwenen. ,,Voor een stichting die nationaal opereert, is dit een betere naam.'' Voor hem was de lol er toch al vanaf. ,,We werden op straat uitgescholden voor ruziezoekers en dieven.''

Vanavond is er een muzikale herdenking in buurthuis de Haarhorst, alle Gorcumse muzikanten komen spelen. Aart Roza heeft het helpen organiseren. De band van Tjerk Jan Schuitmaker speelt niet, zijn ouders hebben hem gevraagd thuis te blijven. Inge van Boxtel komt ook niet, zegt haar moeder. Zij gaat nooit meer uit.

(Bijdrage: Steven Derix)