Stiermarken vindt EU al groot genoeg

Wie wil weten waar de afkeer van de EU-uitbreiding het sterkst is, komt terecht in gebieden die grenzen aan toekomstige lidstaten, zoals het Oostenrijkse Stiermarken.

`Het Oostenrijkse Toscane', zo wordt de zuid-oostelijke deelstaat Stiermarken wel genoemd. Een heuvelachtig gebied vol bossen. Toeristen komen af op de wouden, de wijnen, en de warmwaterbronnen.

Stiermarken maakt zich zorgen. De twee buurlanden, Hongarije en Slovenië, staan te popelen om toe te treden tot de Europese Unie. Steirische politici willen daarvan op korte termijn echter niets weten. ,,Slovenië is van alle kandidaten het verst in de ontwikkeling'', zegt Peter Merlini, burgermeester van Radkersburg, een stad in Stiermarken die na de Eerste Wereldoorlog tussen Slovenië en Oostenrijk werd verdeeld. ,,Maar zelfs voor Slovenië is een overgangsfase van zeven tot tien jaar nodig. Want de door de EU voorgeschreven normen moeten niet alleen worden geaccepteerd, maar ook in praktijk worden gebracht.''

Oostenrijk heeft als enig EU-land vier voormalige Oostbloklanden als buren en de bevolking is duidelijker dan in de andere landen tegen een uitbreiding van de EU gekant. Regelmatig gehouden opiniepeilingen weerspiegelen angst voor gevaarlijke kerncentrales, voor lage lonen en voor gebrekkige milieu-normen. In het lijstje problemen voegt zich ook de verkeersoverlast. Tot nu toe werd vooral West-Oostenrijk door verkeerslawines geteisterd, door de open grenzen met onder meer Slovenië dreigt nu ook het Oosten onder het toegenomen verkeer te bezwijken.

Burgemeester Josef Pinteritsch van de randgemeente van Radkersburg (Radkersburg-Umgebung) vertelt bereidwillig over de angsten die de uitbreiding van de Europese Unie in zijn regio oproept. ,,Bij ons domineert de kleinschalige landbouw. Wij hebben hier geen industrie. Dat leidt ertoe dat mensen met een hogere opleiding geen werk kunnen vinden en gedwongen zijn weg te trekken. Wie blijft moet met lage lonen genoegen nemen. Dat is voor het toerisme niet slecht maar het leidt er ook toe dat Slovenen het werk overnemen. Aan de andere kant floreert de handel, dank zij de Slovenen die de grens over steken om bij ons in te kopen.''

De betrekkingen met Slovenië zijn heel goed, zo verzekert de burgermeester, maar op de vraag naar de betrekkingen met de Slovenen in Stiermarken, reageert hij als door een adder gebeten. Net als andere politici ontkent hij het bestaan van een `Slovenenprobleem'.

Burgemeester Merlini van Radkersburg zelf glimlacht om de reactie van zijn collega uit de randgemeente. ,,Hij is nog jong en onervaren'', zegt hij, ,,maar de meeste mensen hier willen niet over dit probleem praten. Het is trouwens geen angst voor de Slovenen, het is afkeer. Je merkt het aan de reacties.''

Naast de genoemde praktische problemen bestaan er namelijk ook historische ressentimenten en overgevoeligheden omtrent de relaties tussen Oostenrijk en de voormalige `kroonlanden' van de Donaumonarchie. De onderhuidse spanningen zijn terug te voeren op de grensregeling van 1918. Daardoor kwam het land van sommige boeren in de andere staat te liggen. Families werden verscheurd en Radkersburg, lang voor Berlijn, een gedeelde stad. De situatie verhardde na 1945 toen de communistische Joegoslavische staat zijn grenzen sloot. Het grootste trauma veroorzaakten de partizanen die in 1945 de grensstreek bezetten en bij hun terugtocht puinhopen achterlieten.

,,Wat er destijds gebeurde was verschrikkelijk, maar het is inmiddels wel zestig jaar geleden'', zegt Michael Gombocz, een tandtechnicus van Sloveense afkomst. ,,Ze praten er niet over maar koesteren hun haat en dat verziekt het klimaat.'' Zijn broer Wolfgang, historicus aan de universiteit van Graz, ondervond dat aan den lijve. Tien jaar geleden was hij één van de oprichters van de Slowenischer Kulturverein. Dat streven kwam hem op een bombrief te staan van Franz Fuchs van de zogeheten Bajuwarische Befreiungsarmee. Wolfgang Gombocz ontsnapte aan de aanslag doordat de brief verkeerd werd bezorgd en bij Andrea Haberl, een andere oprichter van de Verein, terechtkwam. Daar heeft de brief, ongeopend vanwege de verkeerde adressering, twee dagen op het nachtkastje gelegen. De wantrouwige Gombocz overhandigde de brief vervolgens aan de politie.

Het incident traumatiseerde Haberl dermate dat ze er niet over wil praten. Gomboscz wil dat wel. Hij vertelt hoe Haberl na de gebeurtenis in het dorp geen enkele steun kreeg. ,,Integendeel, de meeste bekenden groeten haar nu – tien jaar later – nog niet. Sommigen zeiden zelfs: `De arme burgemeester van Wenen was bijna zijn hand kwijt geraakt [hij ontving ook een bombrief, KJ] en de schoft Gombocz is niets overkomen!''.

Gombosz zelf ondervond ook vijandige reacties vanwege zijn initiatief. ,,De dag na het nieuws over die bombrief zei een collega op de universiteit tegen mij: `Als u delen van Oostenrijk wilt afscheiden, moet u nu eenmaal met zulke acties rekening houden'.'' Gombocz is er nog altijd door geschokt. ,,Het enige wat wij wilden was de Sloveense taal en cultuur in Oostenrijk levend houden. Wij hebben nooit om tweetalige plaatsnaamborden gevraagd of politieke gevoeligheden aangekaart. De mogelijkheid om Sloveens als keuzevak op school aan te bieden was onze radicaalste wens.

Het is in Radkersburg voor leerlingen onmogelijk Sloveens te leren. ,,Mijn zoontje heeft het geprobeerd'', vertelt Gombocz. ,,Eerst werd geteld hoeveel leerlingen zich opgaven. Vervolgens vond men niemand die les wilde geven. Toen een Sloveense lerares solliciteerde, kreeg ze eerst geen werkvergunning. De zaak vertraagde door haar medische keuring. Pas met kerst begon de cursus en toen in februari twee leerlingen afhaakten werd de klas opgeheven omdat het minimum aantal er niet meer was.''

Deze politiek heeft bizarre gevolgen. De plaatselijke winkeliers willen tweetalige verkopers, de Slovenen zijn immers belangrijke klanten. Nu niemand Sloveens kan leren spreken, nemen de winkeliers uitsluitend Slovenen in dienst die zowel Duits als Sloveens spreken. Om dit verlies van werkgelegenheid tegen te gaan, organiseert de werkgeversvereniging in allerijl nu cursussen Sloveens voor volwassenen. De onverzoenlijke houding van de Radkersburgers schaadt hen zelf het meest, zegt Gombocz.

Burgermeester Merlini is dat met hem eens. Hij weet dat de streek de economische malaise alleen kan overwinnen als de buurlanden samenwerken. Vorig jaar stelde hij daarom voor een tentoonstelling Leven aan de Drau te organiseren waaraan de vier landen waar de Drau doorheen stroomt zouden meewerken: Kroatië, Slovenië, Oostenrijk en Hongarije. Van het initiatief kwam niets terecht. De plaatselijke middenstand was bang dat de bezoekers in het Sloveense stadsdeel zouden gaan eten.

Toch blijft Merlini voorzichtig optimistisch. ,,De EU biedt kansen, als Brussel maar behoedzaam te werk gaat. Wij moeten ons afvragen wat mensen aan liberalisering kunnen verdragen. Forceren werkt averechts, daar wordt niemand beter van.''