Van Blankenstein (6)

De recensie van de biografie van meester-journalist Van Blankenstein (Boeken, 15.10.99) heeft tot interessante reacties geleid. De heer Hengeveld uit Holten herinnerde zich een prent van L.J. Jordaan uit de Groene Amsterdammer van 5 december 1936, waarop loods Van Blankenstein het S.S. Nieuwe Rotterdamsche verlaat. De heer Burger uit Rotterdam herinnert zich vervolgens de prent `Dropping The Pilot' of `De Loods Verlaat Het Schip' van John Tenniel uit - inderdaad - Punch van 29 maart 1890, en vraagt zich af of tekenaar Jordaan zijn schatplichtigheid aan Tenniel wel heeft voldaan door naar diens prent te verwijzen.

Het antwoord is snel gegeven: dat heeft hij niet. Een andere tekenaar heeft dat met dezelfde metafoor wel gedaan. Eppo Doeve tekende voor de Haagsche Post van 28 januari 1939 een prent, waarop wederom een loods een schip verlaat. Ditmaal is de loods de Duitse minister van Financiën Hjalmar Schacht en is de figuur die hem aan de reling nakijkt Adolf Hitler. Doeve heeft overduidelijk de prent van Tenniel uit 1890 geciteerd. Om duidelijk te maken aan wie hij zijn metafoor dankte had, maar zeker ook om het effect van zijn eigen prent te vergroten, heeft hij Tenniels prent linksboven in zijn eigen prent herhaald, terwijl hij zich in het onderschrift bij Punch verontschuldigt.

Met loods Bismarck die het Schip van Staat verlaat heeft tekenaar John Tenniel een metafoor voor politieke prenten geschapen, die niet alleen Jordaan en Doeve hebben gebruikt. Het beeld dat Tenniel gebruikte voor de afgedankte schepper van de Duitse eenheid is niet logisch, omdat een loods het schip pas verlaat als zijn werk erop zit en Bismarck zelf vond dat zijn karwei nog helemaal niet klaar was. Toch is Tenniels prent als meer dan een eeuw een voorbeeld voor tekenaars die commentaar willen geven op het onvrijwillige vertrek van politici of andere prominenten, en willen laten merken dat hun sympathie meer ligt bij de weggestuurde dan bij de wegstuurder(s). In Nederland is deze metafoor sinds 1890 op tientallen prenten gebruikt. Een recent voorbeeld is een prent die Opland tekende voor de Volkskrant van 11 juli 1998, nadat D'66 oprichter en gepassioneerd minister van Buitenlandse Zaken Hans van Mierlo te horen had gekregen dat zijn partij niet langer prijs stelde op zijn favoriete departement.

Discussie gesloten - Redactie

Inzendingen voor de rubriek `Brieven' dienen niet langer te zijn dan 300 woorden.

De Nederlandse prijzen van buitenlandse boeken zijn benaderingen aan de hand van de omrekentabel van de Koninklijke Vereeniging ter Bevordering van de Belangen des Boekhandels; ze kunnen onderhevig zijn aan koersfluctuaties.