Kroaten betalen democratie uit eigen zak

De Kroaten kiezen, luttele weken na de dood van hun president, maandag een nieuw parlement. Maar aan politiek denken weinigen: het draait allemaal om de belabberde economische situatie in Kroatië.

Ruzica Marcius heeft drie maanden salaris tegoed. Haar baas, winkelketen Narodni Magazin (Warenhuis van het Volk) in de Kroatische hoofdstad Zagreb, heeft vlak voor kerstmis haar loon van september uitbetaald gekregen. Toch gaat Ruzica iedere dag naar het warenhuis. ,,Ik kan in een van die beginnende boetieks werken, maar dat verandert niet veel. De eigenaar zal failliet gaan en ik word binnen twee maanden op straat gezet, zonder geld.''

Boris Lelak staat een paar straten verderop. Hij werkt voor een landbouwcoöperatie in het oosten van Kroatië en heeft sinds augustus geen salaris meer ontvangen. Vandaag is hij met een handvol collega's naar Zagreb gekomen en demonstreert hij voor het regeringsgebouw, een sandwichbord vol verwijten om zijn nek. ,,Mijn gezin leeft van het pensioen van mijn vader en van het geld van mijn zuster uit Duitsland.''

Wat is het grootste probleem van Kroatië? De belabberde economie, zeggen de verkoopsters in het warenhuis, de stakers op straat, de opposanten van de sociaaldemocratische partij (SDP), de politiek analisten. Ja, zegt zelfs de Kroatische Democratische Gemeenschap (HDZ), al tien jaar aan de macht en dus (mede)verantwoordelijk voor de economische chaos.

De economie is dan ook het belangrijkste onderwerp van de parlementsverkiezingen, die maandag worden gehouden. Circa 20 procent van de beroepsbevolking is werkloos (meer dan 300.000 mensen), een groter deel is verborgen werkloos; ze gaan naar hun werk maar krijgen niet betaald. De buitenlandse schuld bedraagt miljarden guldens, de productie ligt nagenoeg stil, de munt (de kuna) is overgewaardeerd en buitenlandse investeerders blijven weg.

Het is de schuld van president Tudjman en zijn partij HDZ, zeggen veel Kroaten. De partij wordt beschuldigd van corruptie, mevrouw Tudjman wordt genoemd in een reeks schandalen en Tudjman zelf zou het Kroatische bedrijfsleven willen verkopen aan 200 welgestelde families. Mafia, zeggen opnieuw veel Kroaten. ,,Hij is er bijna in geslaagd'', aldus politiek analist Slaven Letica.

Bijna – want Tudjman is niet meer. Hij overleed drie weken geleden aan kanker. De populariteit van de man die de oorlog tegen de Serviërs won en Kroatië tot een onafhankelijke staat maakte, is sindsdien gestegen. Immers, over de doden niets dan goeds. De HDZ profiteert mee en heeft billboards geplaatst met Tudjmans afbeelding en de slagzin `Alles voor Kroatië'. Zo is de dood van de president als een natte droom voor de spindokters van de HDZ.

,,Hij was de Vader des Vaderlands'', erkent ook Tonino Picula, internationaal secretaris van de Sociaal-Democraten die samen met de Sociaal-Liberalen (HSLS) een gezamenlijke lijst voeren. De twee partijen lagen voor, maar de laatste peilingen voorspellen een nek-aan-nekrace met de HDZ om de verdeling van de in totaal 150 zetels. De HDZ heeft bovendien het voordeel van een traditionele achterban, onder boeren en emigranten die kerst in Kroatië vieren en dus – toeval of niet – bij de verkiezingen zijn. Toch gooit de oppositie hoge ogen: de lijstverbinding van de sociaal-democraten en de sociaal-liberalen kan na de verkiezingen van maandag met het tweede oppositieblok, dat wordt aangevoerd door de Boerenpartij, in een coalitie zo goed als zeker een ruime meerderheid in het parlement krijgen. Volgens de laatste peiling krijgt de HDZ met de stemmen van de diaspora zestig zetels in het nieuwe parlement, zestig van de honderdvijftig.

Kroatië staat op een kruispunt, zeggen de Kroaten. Maandag kiezen ze een nieuw parlement, drie weken later een nieuwe president. ,,Dit is het moment, we kunnen de zaken veranderen'', zegt een jonge vrouw op een Ga Stemmen-bijeenkomst, waar met harde drumm'n base jongeren naar de stembus gelokt worden. ,,Maar wint de HDZ, dan ga ik mijn vrienden achterna, naar West-Europa. Dan bekijken ze het hier maar.''

SDP-secretaris Picula weet het. ,,Het moet anders. De investeringen moeten omhoog en de uitgaven van de staat moeten omlaag, evenals de kosten van het staatsapparaat.'' De partij heeft alvast aangekondigd de salarissen van ministers en parlementsleden drastisch te verlagen. Het is een populistische maatregel en de SDP heeft weinig andere oplossingen, behalve dat ,,het buitenland moet helpen''.

Dat buitenland moest de afgelopen jaren juist weinig van Kroatië en diens eng-nationalistische president hebben. Zo verscheen op Tudjmans begrafenis slechts een enkele buitenlandse hoogwaardigheidsbekleder.

,,Het moet anders'' zegt ook vice-premier Ljerka Mintas Hodak (HDZ), al wijst ze de kritiek op haar partij ferm van de hand. ,,Verkiezingsretoriek. Weet u welke erfenis de communisten achterlieten? Weet u hoe Kroatië er na de oorlog tegen Servië aan toe was? Wij kunnen toch niet alles in één handomdraai oplossen?'' De HDZ-plannen verschillen weinig van de oppositiepartijen: meer werkgelegenheid, meer investeringen, minder staatsuitgaven. En het geld daarvoor moet ook uit het buitenland komen.

Ruzica Marcius zegt niet op wie ze zal stemmen. Ze draait rondjes tussen de bijna lege schappen van het warenhuis van het volk. Hier hangen drie colbertjes, daar staan twee handtassen. De lege juwelen-vitrines zijn met hangslotjes beveiligd. De winkelketen is in nood; ze heeft eerder geld van de staatsbank geleend om de leveranciers en de werknemers te betalen, maar is nu zoveel geld kwijt aan de rente/aflossing, dat diezelfde leveranciers en werknemers geen geld meer krijgen. ,,Ik hoop op een ommekeer'', verzucht Ruzica.

De eigenaar van Narodni Magazin doet dat ook; American Express welcome staat er tussen de lege schappen geschreven.