Gewoon goddelijk

Een pianist met twee Ferrari's, dat kan geen serieuze musicus zijn. De Wibi-fans weten wel beter.

Als het klappen, roepen en stampvoeten niet meer ophoudt, knikt Wibi Soerjadi en steekt één vinger in de lucht. Vooruit, nog eentje dan. De toegift is een gevoelig nummer, waarbij de rechterhand demonstratief achteloos op een knie rust. `Prélude voor de linkerhand alleen' van Aleksander Skrjabin spettert door het uitverkochte Concertgebouw in Amsterdam.

Direct na dit concert – op zondagmiddag 10 oktober – zit de pianist achter een tafel onder een immense kroonluchter in de spiegelzaal, klaar om te signeren. Links naast hem zit zijn twee jaar jongere broer Ardjoena, die deze zondagmiddag het Nederlands Promenade Orkest dirigeerde. Rechts van Wibi zit de geestelijk gehandicapte tweelingbroer van Ardjoena, Wisnoe, die even onvermoeibaar maar voor niemand in het bijzonder handtekeningen zet.

Tientallen mensen willen dat de Soerjadi's een cd, programmaboekje of poster signeren. Het duurt een half uur eer alle fans zijn voorzien. ,,Ik dacht dat het nog wel zou gaan, maar ik ben erg moe'', zegt Wibi Soerjadi even later. Sommige bezoekers overhandigen een kado of spreken Wibi bemoedigend toe. ,,Niets aantrekken van die recensie hoor. Het was gemeen. En het klopt niet, want je bezoekers breken de zaal af'', troost een bejaarde bewonderaar.

Voordat de concertgangers de zaal verlaten, signeren ze het gastenboek dat op een pilaar gereed ligt. `Gewoon goddelijk', schrijft Simone. `Een hele eer uw hand te mogen drukken', noteert Elisabeth. Veel commentaren zijn afkomstig van de harde kern onder de Soerjadi-supporters. `Het was geweldig. De buren uit Opperdoes'. En: `Genoten. Komen terug', schrijft Oom Paul. Het is een terugkerende opmerking. De fans verheugen zich al op het jaarlijkse concert van Tweede Kerstdag.

`Tot Kerstmis', staat er. Disney-knuffels

Die daar. Die linker piano, die is in 1996 mee geweest naar het optreden in New York. ,,Dat kunnen niet veel vleugels zeggen: dat ze in Carnegie Hall hebben gespeeld'', zegt Marion Soerjadi en ze aait het instrument.

De 27-jarige, kordaat kortgeknipte, blonde echtgenote van Soerjadi geeft de bezoeker een rondleiding door het woonhuis in Twisk, vijftig kilometer ten noorden van Amsterdam. Hier is, in de voormalige koeienstal, de concertzaal waar Wibi voor honderdvijftig bezoekers kan spelen. Boven is de speelkamer. Immens grote Disney-knuffels, videospelletjes, een poolbiljart en een replica van een formule-1 wagen met oorspronkelijk chassis en echte banden. Het voertuig staat geparkeerd voor een enorm beeldscherm dat kan worden omgetoverd in elk racecircuit. ,,Gelukkig hebben we precies dezelfde hobby's'', zegt Marion.

De serieuze speelkamer is even verderop. Dit is het studeervertrek waar twee vleugels naast elkaar staan. Alleen de muziekboeken liggen er een beetje rommelig bij, voor het overige is het overal keurig geordend en smetteloos schoon. Buiten trotseert een van de twee Ferrari's een herfstbui.

Zestien jaar oud was Marion – dochter van pianohandelaar Gerard Klijnsmit – toen ze pianoles kreeg van Wibi Soerjadi. Een jaar later hadden ze vaste verkering en in de lente van 1997 vroeg Wibisono Augustinus Soerjadi haar in een bomvol Concertgebouw, na de vierde toegift, vanaf het podium ten huwelijk. ,,We zijn al tien jaar lang iedere dag samen. Een keer ben ik zonder hem op vakantie geweest, maar toen hadden we pas een maand verkering. We willen gewoon altijd samen zijn'', zegt ze.

En ze zijn ook altijd samen. Marion heeft haar zangopleiding aan het conservatorium niet verder uitgebouwd. ,,Ik had geen zin om echt professioneel zangeres te worden. Het is zo zwaar, zo intens en je bent zo kwetsbaar. Wibi wilde als kind al zijn tekeningen aan iedereen laten zien, maar ik heb niet zo'n behoefte om mezelf bloot te geven. Ik weet ook niet zo goed wat ik de mensen als muzikant eigenlijk wil vertellen.''

Marion Soerjadi is sinds zeven jaar oprichter en directeur van Soerjadi Concerts. Een impresariaat met als enige artiest Wibi Soerjadi. Naast de studeerkamer van Wibi is het zakelijk vertrek van Marion van waaruit ze met volle overgave werkt aan wat nog het beste kan worden omschreven als muzikaal zendingswerk: de verspreiding van Het Werk van Wibi.

Wibi en Marion kunnen zich allebei vinden in die karakterisering. ,,Uit de beroepentest die Wibi deed op school kwam naar voren dat Wibi het beste priester kon worden'', zegt Marion. ,,We moeten het, de muziek, kwijt aan iedereen. Wibi is daarin ook onuitputtelijk, niet kapot te krijgen. Iedereen moet de onvergetelijke gebeurtenis van een concert van hem meemaken.''

En nee, het is helemaal niet lastig om zakelijk en privé zo intensief op te trekken. ,,Het is ideaal. Ik ben juist blij om te zien dat Wibi zoveel geluk brengt. We hebben allebei een eigen rail en de een kan niet zonder de ander.''

Vijf personeelsleden telt het impresariaat en men heeft de handen vol. Alleen al om die reden kan er geen andere artiest in de stal. En er gebeurt niets dat Wibi niet nadrukkelijk wil. ,,Het doel is gelukkig te zijn zonder populistisch te worden'', zegt Marion.

Gelukkig is de markt groot, zegt Marion. Want klassieke muziek is heus niet alleen voor bejaarden. ,,Het is voor iedereen en Wibi kan door zijn toegankelijkheid als mens een groot publiek bereiken. Het mag niet zo zijn dat alleen nog maar oudere mensen weten wie Chopin is. Klassieke muziek is nu in zo'n duf hoekje gestopt maar dat is pure nonsens.''

Jaloezie

De zakelijke aanpak van Soerjadi Concerts is gewaagd, maar tot nu toe uiterst succesvol. De firma houdt alles in eigen hand: van het drukken van de programmaboekjes, het contracteren van een orkest tot het huren van de concertzalen. Marion somt achteloos het exacte aantal plaatsen op in de grote zalen van Nederland.

Het zijn zulke dingen die volgens Marion haar Wibi tot een omstreden artiest hebben gemaakt. ,,Er is ontzettend veel jaloezie. Een pianist met twee Ferrari`s, een eigen concertzaal en eigen management... Dat zet kwaad bloed. Sommige impresario's verspreiden rotverhalen over Wibi. Doordat hij geen contactgestoorde gek is, wordt de suggestie gewekt dat hij oppervlakkig is. In Nederland vindt men dat een pianist op zijn fiets naar zijn werk moet. Ach, Wibi is nu eenmaal geen zak patat die iedereen lekker vindt.''

Het is ook naijver die er volgens het echtpaar Soerjadi toe heeft geleid dat er een voor de buitenwereld waarneembaar conflict is met de familie Klijnsmit. Twee jaar geleden schakelde Wibi de rechter in om de rechten terug te krijgen van een in zijn jonge jaren opgenomen cd. De belangrijkste getuige van de tegenpartij, die bepleitte dat het oorspronkelijke contract is nagekomen, was Gerard Klijnsmit, Marions vader.

Het was de publieke manifestatie van een ruzie die toen al enige tijd speelde. ,,Het is een heel complex en geen zakelijk conflict'', zegt Wibi, die aangeeft de kwestie eigenlijk `nauwelijks' te begrijpen. ,,Hoe succesvoller we werden, hoe naarder de familie van Marion werd. Pure jaloezie. Ze willen niks meer met ons te maken hebben. De familie Klijnsmit telt zo'n veertig mensen, maar op onze bruiloft vorig jaar kwam er niemand van hen.''

Gerard Klijnsmit wil er niet over praten. Te pijnlijk. Maar één ding wil hij wel graag duidelijk maken: niemand houdt meer van zijn eigen dochter dan Gerard Klijnsmit. ,,Wibi heeft in het verleden iets gedaan dat zo vreselijk is, dat kan nooit meer goed komen. En alles wat ik er verder over zeg, daarmee doe ik mijn dochter pijn en dat is het laatste dat ik wil.'' Marion ontploft als ze dit hoort. Ze noemt haar vader een huichelaar. ,,Het is walgelijk en aperte onzin. Hij gebruikt Wibi, de enige van wie ik hou, als een stok om mij te slaan.''

Communicatief

Soerjadi staat onder contract bij de platenmaatschappij Philips en daar wordt hij gekoesterd, verzekert directeur Costa Pilavachi op het hoofdkantoor in Londen. En niet alleen omdat hij zo'n `energieke' pianist is, maar juist ook omdat Soerjadi zo `communicatief' is.

,,Wibi weet mensen te vermaken ook als hij niet achter de piano zit. En dat is nieuw, want van klassieke musici bestaat toch het beeld dat je verschrikkelijk saai moet zijn, wil je serieus worden genomen. Dat is idioot. We zijn, hoe klein ook, uiteindelijk toch deel van de amusementsindustrie. Iemand die naar het Concertgebouw gaat, verschilt niet wezenlijk van iemand die de ArenA bezoekt'', zegt Pilavachi.

Soerjadi is een zeldzame Klavierlöwe, zegt zijn vaste cd-producente Martha de Francisco. Ruim honderd cd's heeft ze gemaakt, maar bij niemand gaat het zo snel als bij Soerjadi. Een avond volstaat meestal. Ook zij prijst het `showmanship' van Wibi. ,,Klassieke musici worden gelanceerd en presenteren zich als popartiesten.''

Soerjadi verkoopt inmiddels ook even goed als een gevierd popmuzikant. Van zijn cd's zijn in Nederland zo'n 300.000 stuks verkocht. Daarmee is hij veruit de meest succesvolle klassieke pianist van Nederland. Ter vergelijking: doorgaans worden er van een klassieke cd in Nederland hooguit tussen de 500 à 1.000 verkocht.

Nu, tien jaar na Wibi's grootste triomf – hij werd op negentienjarige leeftijd derde op het prestigieuze internationale Frans Liszt pianoconcours in Utrecht – werkt Soerjadi Concerts hard aan de internationale doorbraak. Het komende millennium moeten Japan, Australië en Amerika definitief worden veroverd. Het zal in kleine stapjes gaan. ,,Nooit langer dan twee weken achter elkaar in het buitenland. We willen niet uit de koffers leven'', zegt Marion.

Wibi Soerjadi, die over drie maanden dertig jaar wordt, knijpt een kartonnetje met appelsap leeg terwijl hij in zijn `tijdloze' woonkamer geduldig vragen beantwoordt over wat er nog komen gaat. ,,Ik wil dat zoveel mogelijk mensen mijn interpretatie van de stukken horen, omdat ik voel dat ik op zo'n moment de tijd eventjes laat stilstaan. Dan voelen mensen net als ik dat je leeft.'' Wibi noemt zichzelf een perfectionist. ,,Ik zou in Nederland in principe wel iedere dag twee keer kunnen optreden. Er zijn bedrijven die kapitalen willen betalen als ik kom spelen. Dan bellen ze: zeg maar wat het kost. Maar dat doe ik niet. Ik kan het makkelijk zo regelen dat ik na een tijdje financieel nooit meer hoef te spelen, maar dan ben ik wel helemaal op. Terwijl ik wil dat elk concert een eenmalige gebeurtenis is.''

Hoe meer talent, hoe moeilijker het muzikale leven, ervaart Wibi. ,,Ik leg de lat heel hoog. Als ik niets bijzonders doe, kan ik nog beter spelen dan anderen, maar dat is voor mezelf niet genoeg. Ik moet alles eruit gooien, steeds op de rand spelen. Daarom ging het ook fout met kerst vorig jaar, toen ik na afloop van het concert flauwviel. Ik hou van de uitdaging om het mezelf zo moeilijk mogelijk te maken.''

Vrouwen

Nee, dat kan hij niet.

De vraag was van een vijfjarige vrouwelijke fan. ,,Kan je alle liedjes spelen?'' Het zijn trouwens bijna allemaal vrouwen die Wibi Soerjadi deze zondagmiddag na afloop van een intiem recital een vraag voorleggen. De kleine concertzaal in zijn woning is tot de laatste stoel bezet. Precies een week na pakjesavond – Wibi kreeg een chocoladeletter en een krabber voor zijn autoruiten – staan er twee enorme kerstbomen. De pieken zijn van goud.

Vriendelijk welwillend gaat Soerjadi vanachter zijn Bösendorfer vleugel in op alle vragen. Af en toe speelt hij nog een stukje om uit te leggen hoe je als pianist kuchen in de zaal kunt onderdrukken en illustreert hij het verschil tussen pianospelen en typen.

Echtgenote Marion had de 150 bezoekers die middag welkom geheten door ze koffie met gebak en een `heerlijk concert' te beloven. Ook die andere belangrijke zakelijke adviseur van Wibi, jaargenoot van het conservatorium en dwarsfluitist Marc Jahn, is als manusje-van-alles actief. Hij staat met een oordopje in op de oprijlaan en dirigeert de auto's naar een parkeerterrein achter de woning, omdat anders de Dorpsweg van Twisk verstopt raakt.

Soerjadi speelt in een muisstille zaal werk van Chopin, Skrjabin en Robert Schumann. In de pauze – koffie met soesjes – mag het publiek een blik werpen in de kantoorruimte en het studeervertrek. Een rood lint verhindert de toegang. ,,Zo'n kamer had Mozart niet'', zegt een mannelijke bezoeker.

De regie van Marion strekt zich zoals altijd uit tot in elk detail. Na het eerste deel staat ze klaar met een blauwe – Wibi's lievelingskleur – handdoek en een glaasje water. Na het tweede deel – stukken van Liszt en Schubert – overhandigt ze een verse roze handdoek. Ze knikt naar het koffiemeisje ten teken dat ze Wibi een groot bloemstuk met zilveren kerstballen moet geven.

En na afloop, terwijl Wibi aan een tafeltje zit te signeren, staat ze iedereen bij de uitgang geduldig te woord. Nee, kapsones zullen ze niet krijgen hoor, stelt ze desgevraagd een mevrouw in een rolstoel gerust. Dat is een les die Wibi van jongsafaan van zijn moeder heeft meegekregen, vertelt Marion. ,,Als je naast je schoenen loopt, dan krijg je koude voeten.''

Negatieve houding

Tijdens het vragenuurtje stelt een mevrouw een kwestie aan de orde die Wibi nogal achtervolgt. Of het niet vervelend is dat recensenten soms zo afkeurend over hem schrijven, terwijl hij zo mooi speelt? Wibi reageert gelaten. Ach, als je bij een luisteraar tranen over de wang ziet lopen, weet je als kunstenaar waar je het echt voor doet.

Het is het correcte antwoord, maar niet het volledige. Wibi vindt die negatieve houding van een deel van het professionele establishment natuurlijk vervelend. Het is niet meer zo erg als vroeger, toen hij Marion de critici naar eigen zeggen liet opbellen om het uit te praten, maar leuk is anders.

De beroepsrecensenten zijn tot op het bot verdeeld over Soerjadi. Kranten als het Algemeen Dagblad en Trouw lopen met hem weg en roemen Wibi's `parelende vingertechniek'. In NRC Handelsblad, Het Parool en vooral de Volkskrant valt zelden een positieve recensie over 's lands succesvolste pianist te lezen. Wibi is in die kranten een pianospelende stuntman die zonder gevoel zijn commerciële kunstje opvoert.

,,De weg naar de hel is geplaveid met goede pianisten. Als je eruit wilt springen, moet je superbegaafd zijn of een geniale rotzak. Soerjadi behoort tot de laatste categorie'', zegt Tjako Fennema, redacteur van muziekbladen en jurylid van de Edison Classical Awards.

Volgens Fennema is de roem van Soerjadi vooral de vrucht van uitgekiende marketing. ,,Hij verkoopt goed omdat hij oma's kan ontroeren. Zo'n androgyn, leeftijdloos jongetje: dat is gewoon kat-in-het-bakkie. Er zijn in Nederland een heleboel betere pianisten, maar die hebben niet zo'n goede presentatie.'' Desgevraagd schieten Fennema overigens geen namen te binnen.

Soerjadi noemt dergelijke kritiek ,,racistisch: ze beoordelen me op mijn uiterlijk''. Over elke criticus kent Soerjadi wel een anekdote die moet verklaren waarom hij negatief over hem oordeelt. En overigens is het in deze wereld geen onbekend verschijnsel. ,,Over Liszt en Mozart werden nog veel ergere dingen geschreven. Het is juist goed dat ik ook weerstand oproep'', concludeert Wibi, en dan komt het weer: ,,Anders ben ik een zak frites.''

Een kleine drie uur voor aanvang van het kerstgala parkeert Wibi zijn rode Ferrari naast de artiesteningang van het Concertgebouw. Snel een warme hap bij restaurant Keizer en dan inspelen. In het middenpad, ter hoogte van rij 12, proeft Marion de noten en toetst het tempo. ,,Mooi naar buiten gespeeld'', roept ze naar het podium. Alles is goed, alleen de rouletten moeten getalkt.

In de solistenkamer verzamelt zich de familie Soerjadi: pa en ma, vier broers en een oom uit Duitsland. Er staan zuurtjes uit Disneyland op tafel. Over een kwartiertje moet Wibi op, tien buigingen en dan de Pathétique van Beethoven.