Boekenlijst van de eeuw

Marcel Proust en J.R.R. Tolkien zijn de beste schrijvers van deze eeuw. Prousts A la recherche du temps perdu, een weinig gelezen romancyclus waarin de hoofdpersoon aan de hand van een madeleine, een Franse voorloper van de muffin, zijn verleden terugvindt, is de favoriet van intellectuelen en schrijvers. Tolkiens Lord of the rings, een veelgelezen roman waarin een hoofdpersoon met behulp van enkele gnoomachtige wezens een Doemberg wil vinden, is de favoriet van het volk.

Vooral in het Engelse taalgebied is men diep onder de indruk van Proust: in de rij van 42 literaire zwaargewichten die voor het Times literary Supplement mochten aanwijzen welke boeken de mooiste van de laatste duizend jaar waren kozen er drie voor Proust, waarmee de Fransman alleen de King James Bible (zes stemmen) en Dantes Divina Commedia (vier) voor zich moest dulden, maar gelijk eindigde met William Shakespeare.

Bij een ander onderzoek onder Engelse schrijvers bleek Proust geen enkele concurrentie onder eeuwgenoten te hebben. Van de negenendertig geënqueteerden kwamen er zes uit bij Proust, slechts op zeer respectabele afstand gevolgd door Ulysses (James Joyce), Doktor Faustus (Thomas Mann) en De meester en Margarita (Michail Bulgakov).

Buiten de salons van de fijnproevers is Proust minder geliefd, zelfs niet in Frankrijk. Een enquête van Le Parisien, waarin uit tien titels het beste boek van de eeuw kon worden gekozen, bracht hem tot een met Françoise Sagan (Bonjour Tristesse) gedeelde zesde plaats, op respectabele afstand van winnaar Le petit Prince van Antoine de Saint-Exupéry. Roemloos laatste in die verkiezing werd overigens Jean-Paul Sartre met Les Mots.

Voor het grote publiek stelt één enkel boek alle overige wereldliteratuur in de schaduw: J.R.R. Tolkiens In de ban van de ring. De klanten van de grote internetboekwinkel amazon.com riepen het epos uit tot het beste van de laatste duizend jaar, royaal vóór Gone with the wind (Margaret Mitchell, eerste bij de i-Village Bookclub) en To kill a mockingbird (Harper Lee, winnaar bij Center College online). Tolkien kwam ook in een onderzoek van het Britse Channel Four als literator van de eeuw uit de bus en werd vierde in de door de fanclubs van Ayn Rand en L. Ron Hubbard ernstig vervuilde lijst die de lezers van de Modern Library samenstelden. Ulysses werd daar door een jury van wijze mannen en vrouwen uitverkoren.

Proust en Tolkien vielen buiten de eerste tien in de verkiezing van de schrijver van de eeuw door het Amerikaanse tijdschrift Writers Digest:Nobelprijswinnaar John Steinbeck won. Is voor Engelse literatoren het zelfonderzoek van een Franse astmaticus het hoogtepunt van de twintigste-eeuwse letterkunde, in Duitsland staat het maatschappijonderzoek van een Praagse tbc-lijder het hoogst aangeschreven. Van de vijftig auteurs die voor Die Zeit hun boek van de eeuw mochten inleiden, kwamen er vier met boeken van Franz Kafka op de proppen. De Nederlandse schrijver Cees Nooteboom, die in Duitsland grote faam geniet, koos in zijn bijdrage aan die krant juist weer voor Proust.

...van Nederland

De Nederlandse letterkunde heeft weinig indruk gemaakt op het buitenland. Anne Frank scoort een respectabele 57e plaats in de amazon-lijst en de Spaanse krant El Mundo koos Erasmus' Lof der zotheid uit als een van de boeken die Don Quijote mogen vergezellen naar het volgende millennium.

In Nederland zijn Willem Frederik Hermans en Gerard Reve het geliefdst. Met respectievelijk Nooit meer slapen en De Avonden delen ze de eerste plaats bij een lezersonderzoek van het vaktijdschrift Boekblad. Honderd jaar eenzaamheid van Gabriel García Márquez kreeg daar de hoogste internationale eer. De in deze rubriek al eerder gemelde internetlijst van dichter Onno-Sven Tromp bracht Reve aan top en de het eenmansonderzoek van criticus Max Pam in HP/De Tijd leverde een unanieme keuze op voor Hermans' De donkere kamer van Damokles. Ook de lezers van het Vlaamse tijdschrift Knack vonden Honderd jaar eenzaamheid het beste boek van de eeuw. Hugo Claus (Het verdriet van België) was het beste Nederlandstalige werk.

De redactie van Het Parool maakte een provocerende top 100 met favoriete boeken van de eeuw, waarin na Ulysses van James Joyce, Winnie de Pooh van A.A. Milne en De hongerkunstenaar van Franz Kafka Bordewijks Karakter het vierde beste boek blijkt. Er staan veel Nederlanders in die lijst: Nescio is negende, Hermans (De donkere kamer van Damokles) veertiende en Reve (De ondergang van de familie Boslowits) negentiende. `Grote afwezigen' zijn volgens de krant Harry Mulisch en Marcel Proust.

Vrij Nederland delegeerde de keuze van de eeuwboeken aan de twee maanden geleden uit zijn functie gezette boekenchef Carel Peeters: die selecteerde 72 meesterwerken zonder ze op volgorde te zetten. Sigmund Freud (Het onbehagen in de cultuur) noemt hij als eerste. Proust en Mulisch is hij niet vergeten, evenmin als Gerrit Komrij, Kees van Kooten, Charlotte Mutsaers, Judith Herzberg en H.A. Gomperts. Anderen vielen buiten de boot: James Joyce, Gerard Reve en J.R.R. Tolkien.

...en van randverschijnselen

In de Verenigde Staten verschenen talloze boekenlijsten: Het beste homoboek van de eeuw is The front runner van Patricia Nell Warren. Het autobiografische Black Elk speaks van de indiaan Black Elk was het summum in spirituele literatuur (vóór Dietrich Bonhöffer en Martin Buber), al haalden ook Albert Camus, Graham Greene, Franz Kafka en Malcolm X de spiritueelste honderd.

De science fiction, fantasy en horror beleefden hun hoogtepunt in The Stand van Stephen King. In die lijst van Mark Graham, medewerker van de Denver Rocky Mountain News, komt Tolkien niet verder dan de dertiende plaats. Dezelfde krant meldde ook de top 100 van beste boeken die deze eeuw werden geschrevengeschreven in of over het westen van de Verenigde Staten: Angle of Repose van Wallace Stegner won. Geheel in lijn met de eigen interesses koos Talk Magazine de tien meestbesproken boeken van de eeuw, met Freud, Mao, Tom Wolfe, Hannah Ahrendt en het onvermijdelijke Ulysses.

Niet alle boeken zijn goed. Vandaar dat de Intercollegiate Review: A Journal of Scholarship & Opinion namens nieuw én oud rechts het meest verderfelijke drukwerk van de laatste honderd jaar op een rijtje zetten. Het allerakeligste boek van de eeuw was een antropologische studie met veel te veel seks: Margaret Meads Coming of age in Samoa.