NRC Handelsblad geschiedenis

De laatste Agenda van deze eeuw is geheel gewijd aan de krant. Op deze en volgende pagina's zijn voorpagina's van 30 december uit voorbije jaren afgebeeld. Voorpagina's van de Nieuwe Rotterdamsche Courant, het Algemeen Handelsblad en de fusiekrant NRC Handelsblad (sinds 1970). Dertig december is een onaanzienlijke dag. Toch vertellen de kranten met die datum het fascinerende verhaal van de twintigste eeuw. En hoe de krant veranderde.

Zelfs als je haar niet kunt lezen, kun je zien hoe de krant is veranderd in honderd jaar. Werp een blik op de negen kranten hiernaast, leg de voorpagina van vandaag er bij en je ziet hoe informatievoorziening veranderd is. Beeld werd belangrijker. En gaandeweg de eeuw verschijnen steeds meer grafische richtingaanwijzers voor de lezer, zoals verschillende kopgroottes, leads, foto's, mededelingen als `lees verder op pagina ...', inhoudsopgaven en een kolom met samenvattingen van nieuws uit de rest van de krant.

Het nieuws in het eerste kwart van deze eeuw werd in droge, verticale kolommen opgesomd. De lange sliert nieuws en nieuwtjes liep op de tweede pagina verder, met de overgang soms midden in het bericht. Deze kranten zijn gemnaakt in de zekere overtuiging dat de lezer zijn krant van A to Z ging zitten lezen. Pas in de jaren dertig verschijnt op de voorpagina de eerste kop over twee kolommen, in een grotere letter. Het gehaastere leven dwingt de redactie tot duidelijkheid: `dit is belangrijk, dit moet u het eerste lezen'. De Nieuwe Rotterdamsche Courant gaat in 1935 over van vijf naar zes kolommen. Smaller is sneller, heet het in de krantenwereld. Het vlottere Handelsblad was al in de vorige eeuw overgestapt op zes kolommen. Beide kranten gaan in de eerste oorlogsjaren over op zeven kolommen en in 1944 heeft de NRC er tijdelijk acht.

Ook verschijnen in het interbellum de eerste foto's op de voorpagina, veelal portretjes. Zo wordt het nieuws persoonlijker, al is dat voorlopig vooral visueel. In het Handelsblad stonden al in de jaren twintig foto's voorop, maar in de NRC verschijnen de eerste foto's op de voorpagina pas in 1938. Op 30 december 1937 kondigen NRC-directie en hoofdredactie op de voorpagina de aanschaf aan van ,,een groote, zeer moderne rotatiepers'', waardoor het mogelijk wordt ,,behoorlijke plaatjes tusschen de tekst te geven''. Ook is een nieuwe letter aangeschaft, die de pagina's wat lichter zal maken ,,zonder dat wij intusschen van plan zijn het karakter van ons blad prijs te geven en er min of meer een sensatieblad van te maken'', zo staat geruststellend in het kader. ,,Wij weten maar al te goed, hoezeer onze abonné's het degelijke karakter, eene betrouwbare berichtgeving en juist het ontbreken van een zucht naar sensatie op prijs stellen.'' Op de binnenpagina's verschenen al veel eerder foto's: in 1905 in het Handelsblad, in 1927 in de NRC.

Na de oorlog gaat het Algemeen Handelsblad over op een modernere vormgeving, met vooral grotere koppen en foto's. Een openingskop over maar liefst drie kolom wordt regel. In 1953 verschijnt in het Handelsblad de belangrijkste vormverandering in de afgelopen honderd jaar: een horizontale opmaak. Geleidelijk ontstaat de vuistregel: nieuws wordt verticaal opgemaakt, achtergrondverhalen horizontaal. Ook wordt de kopletter gevarieerder: vet, romein of cursief. In de NRC verschijnt pas in 1960 een meer horizontale opmaak, samen met de kop over drie kolom. Het is ook de concurrentie met andere media die tot veranderingen dwingt. In de jaren dertig was het de radio, die mede ging voorzien in de behoefte aan nieuws. In de jaren vijftig en zestig is het de televisie die de aandacht in de huiskamers trekt.

Vlak voor de fusie met de NRC in oktober 1970, gaat het Handelsblad in 1969 over op een nieuwe, indertijd als revolutionair ervaren, vormgeving. Harde, strakke lijnen, schreefloze kopletters, veel wit en een heldere blokopbouw, geen lijnen tussen de kolommen en een opmaak over acht kolom. De nieuwe fusiekrant krijgt een iets traditionelere opmaak, maar de blokopmaak en de acht kolommen blijven en de lijnen tussen de kolommen komen nooit meer terug. De nieuwe krant biedt ook meer en grotere foto's.

Eind jaren tachtig ontwikkelt zich wat inmiddels ,,de meest gelezen rubriek van de krant'' heet: de vetgezette kolom links op de voorpagina met samenvattingen van het belangrijkste nieuws uit de rest van de krant. In 1998 verschijnt een inhoudsoverzicht met kleurenplaatjes bovenin de voorpagina: nóg meer richtingaanwijzers in een steeds vollere krant. De (horizontale) blokopmaak is inmiddels tot in de perfectie uitgewerkt. Als de lezer nu nog niet zijn weg in de krant kan vinden...

Niet alleen de vormveranderingen van de krant zijn af te lezen aan de voorpagina's. Dertig december is weliswaar een onaanzienlijke dag, maar ook op deze dag klinkt de grote en de kleine geschiedenis door. De vijf voorpagina's van verschillende jaren die in de rest van deze bijlage groot zijn afgedrukt, mogen als voorbeeld gelden.

Zoals een reportage over de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog in 1914: ,,Wij waren slechts 500 meter van den vijand verwijderd, die ons zijn groeten huilend en sissend over het hoofd zond.'' Of de Nederlandse koloniale politiek in een bericht in 1929: ,,Door geheel Ned.-Indië organiseerde de politie Zondagmorgen op groote schaal invallen en huiszoekingen bij de voornaamste inheemsche, politieke propaganda voerende leiders, in 't bijzonder de leiders der P.N.I., naar aanleiding van de verscherpte verderfelijke propaganda, kortgeleden onder de groote rustige massa gevoerd. (...) Men herinnert zich dat de laatste maanden in verschillende delen van Indië geruchten opdoken over een in 1930 verwachte omwenteling geruchten vermoedelijk verspreid om de bevolking in staat van onrust te brengen''. In 1942 beheerst (natuurlijk) de oorlog het nieuws, in 1971 is de Vietnam-oorlog in volle gang (,,In de Loatische hoofdstad Vientiane is vernomen dat sinds tien dagen geleden de Kruikenvlakte door guerillastrijders werd heroverd dit gebied dagelijks systematisch door zware B-52-bommenwerpers wordt gebombardeerd''). In 1991 openbaren zich ,,mogelijk fatale meningsverschillen'' tussen voormalige Sovjet-republieken.

Al die verschillende kranten onderstrepen ook dat de geschiedenis niet uit louter grote lijnen bestaat. Oude kranten vormen goudmijnen voor details. In 1914 ontstaat in Berlijn een ware run op kerstboompjes. In 1929 maakt de dader van een steekpartij aan de Rotterdamse Brielschelaan ,,een suffigen indruk''. In 1942 maakt op dertig december de Höhere SS und Polizei Führer Rauter bekend dat op oudjaarsavond alle cafés al om 23 uur dienen te sluiten, dit ,,ter voorkoming van straffen''. In 1971 meldt NRC Handelsblad dat ,,jongelui beneden de 21 jaar'' voortaan goedkoop per trein door Europa kunnen reizen. En in 1991 blijkt het inkomen van Olympische sporters onder het bijstandsniveau gezakt.

Met dank aan het `Historische couranten en tijdschriftenantiquariaat' Junior te Nieuw Buinen, prof. Joan Hemels en prof. Frank van Vree.

Een uitbebreide selectie voorpagina's is te vinden in het pas verschenen 'NRC Handelsblad 1900–1999 Een eeuw voorpagina's', fl. 28,50. Verkrijgbaar in de boekhandel of door overmaking van fl. 28,50 per boek + fl. 5, per bestelling op giro 2896 t.n.v. PCM Uitgevers Amsterdam ovv 'Eeuwboek'. Vermeld bij betaling via girotel uw adresgegevens.