Doelgerichte aanpak dringt langzaam door

De opkomst van het fenomeen persoonlijke financiële planning is de meest opvallende ontwikkeling van de afgelopen jaren, concludeert columnist Adriaan Hiele na tien jaar `Gezin in Zaken'.

Lezers van de rubriek `Gezin in Zaken' zijn druk in de weer met hun financiële huishouding, blijkt uit de duizenden reacties van de afgelopen tien jaren. Vaak meer dan nodig is, bijvoorbeeld wanneer ze graag willen deelnemen aan een sexy aandelenplan: `U twijfelt toch niet aan die hoge rendementen, het staat hier echt zwart op wit.' Meer dan eens zijn het de plannenverkopers zelf die dit schrijven, zich voordoend als argeloze particulieren: `Mijn opmerkingen zijn vast voor iedereen interessant!' Soms doen mensen te weinig en te laat met hun geld, met name voor hun oude dag.

In tien jaar tijd is de financiële branche uitgegroeid tot een multimiljarden business, een stevige of misschien uiteindelijk wel wankelijke pijler onder de economische groei en werkgelegenheid. Aandelen, koophuizen, hypotheken, beleggingsverzekeringen, aandelenplannen en koopsompolissen lijken sinds een jaar of vijf tot de eerste levensbehoeften te horen. Zonder zoiets tel je niet mee of ben je niet `slim bezig'. Deze koopwoede wordt aangewakkerd door de oplopende beurskoersen en huizenprijzen, de dalende rente en inflatie, en de gestegen welvaart. Of is de welvaart eerder een gevolg van die stijgende prijzen en koopwoede?

De jaren negentig begonnen rustig. De effectenwereld herstelde zich langzaam van de beurscrashes in 1987 en 1989. Speculeren is uit de boze, volgens een degelijke belegger uit Waalre. `Uw voorstel tot verzekerd beleggen (met put-opties) als veiligheidsnet tegen koersdaling, lijkt mij irreëel. Het is wellicht een stap naar popularisering van het effectenbezit en de -handel, maar dat is toch niet het doel van de beurs? Ik wil niet zo ver gaan als uw redacteur Paul Frentrop in de NRC van 1 februari 1990, waarin hij onder het kopje `Belast koerswinst met 100 procent' een lans breekt voor methoden om de speculatieve aandelenhandel te beknotten. Nochtans lijkt mij een verdergaande popularisering niet aanbevelenswaardig. Beleggen is en blijft een serieuze zaak. Met optieconstructies die suggereren dat het een loterij voor iedereen is, is niemand gediend.'

Wijze woorden, maar de werkelijkheid gaat haar eigen gang. Zelfs provincies, politiediensten en andere (semi)overheidsdiensten speculeren tegenwoordig op de beurs. De AEX-index is heiliger dan de ster van Bethlehem.

De opkomst van het fenomeen persoonlijke financiële planning (pfp) is de meest opvallende ontwikkeling van de afgelopen jaren. In feite is het, net als in de VS en het Verenigd Koninkrijk, een natuurlijke reactie op de sterke commerciële druk van (effecten)banken, verzekeraars en verkopers van producten.

Wat doe je met de slappe was? Financiële consumenten mogen dat zelf bedenken, desgewenst aan de hand van een onafhankelijke financiële planner. Dat is bijna niemand gewend. Lezers reageren aanvankelijk kribbig op pfp. Ze waren gewend te kiezen uit het beschikbare aanbod van producten en diensten, werden aan de hand genomen. Nu moesten ze een draai van 180 graden maken en zelf wat doen. Veel onwil dus, blijkt uit reacties.

`Beste meneer, financiële planning is toch een ander woord voor beleggen?' Die opvatting zie je nog steeds terug in binnen- en buitenlandse tijdschriften. Het zijn beleggingsbladen met een pfp-sausje. Of: `Financiële planning is het zoeken naar de fiscaal beste oplossing, want wie de fiscus niet ontwijkt of te slim af is, is een dief van zijn eigen portemonnee.'

Belastingbetalers zijn er moeilijk van te overtuigen dat je verder moet kijken dan korte termijn belastingvoordelen als lijfrentepremie- en hypotheekrente-aftrek. Zelfs wanneer ze amper belasting betalen, loeren ze op die voordelen. Een Groninger klaagt zijn nood, na het afsluiten van een lijfrentepolis: `Een verzekeraar pikt je sigarendoos en geeft je af en toe een sigaar terug. Als je doodgaat, houdt hij de rest. Waarom mogen verzekeraars dat?' Het vooruitzicht op belastingvoordeel was sterker dan zijn terechte twijfel.

Lezers onderkennen nogal wat boosdoeners: bankadviseurs, verzekeraars, assurantietussenpersonen, hypotheekbemiddelaars, makelaars, ook notarissen, de bijstandswet, beurshandelaren. Enfin, wie niet? Hoewel.

`Het was geen snelle jongen, maar een dame van het type verstandige huisvrouw, een planner. Gewoon bij de bank op de hoek, ergens in de Achterhoek, echt waar hoor.' De brief van een overtevreden klant. Maar die schrijft haast nooit naar de krant. Hoe kan dat? Is het de echtgenoot van die dame? Je weet het niet.

Er is goed nieuws voor alle boosdoeners. Nog even en niemand klaagt meer over hun vermeende wandaden. Er hangt een generaal pardon in de lucht. De échte boosdoeners, vindt men dezer dagen, wonen in Den Haag en heten Gerrit en Willem.

Een Huizenaar lucht zijn hart over het voortvarende duo. `De overgangsmaatregelen in het geplande belastingsysteem zijn ronduit slecht. Veel mensen hebben na 1 januari 1992 een belastingvrije spaarverzekering van 15 of 20 jaar gesloten, in het vertrouwen dat de toen aangepaste wetten (Brede Herwaardering) rechtsbescherming bieden. Nu willen ze die lopende polissen na 2002 alsnog belasten met 1,2 procent per jaar. Dit is onfatsoenlijk en een aantasting van de rechtszekerheid. De verzekerden kunnen geen kant op. De Heren Zalm en Vermeend schatten buitengewoon slecht in welke gevolgen hun revolutionaire belastingplannen zullen hebben voor de spaarneiging in ons land en het evenwicht in onze nationale economie.'

Briefschrijvers zijn geen volgzame types. Schud aan hun heilige huisjes (en die van de financiële wereld), en het regent brieven en e-mailtjes. Al jaren zijn dit de bekendste punten waar zij op hameren, de rode draad in veel reacties:

De overwaarde van je huis moet je altijd benutten door een extra hypotheek te sluiten.

Wie vrijwillig aflost op zijn hypotheek is getikt.

Een koopsompolis levert belastingvoordelen op en is daarom voordeliger dan zelf iets regelen.

Een beleggingsverzekering levert meer op dan een belegging in eigen beheer.

Beleggen in aandelen is altijd goed.

Huur nooit een huis, koop het, ongeacht de prijs.

Neem de hoogste hypotheek die je kunt krijgen.

Voor je oude dag moet je een lijfrenteverzekering sluiten om van de belastingaftrek te profiteren.

Spreid je geld in een bepaalde verhouding over aandelen, obligaties, onroerend goed en contant geld (asset mix) en pas die verhouding van tijd tot tijd aan.

Veel twistpunten verdwijnen vanzelf door de beoogde nieuwe inkomstenbelasting per 1 januari 2001 of eerdere wetswijzigingen. Ze bieden geen moeilijk in te schatten voordelen meer, wat de duidelijkheid van het aanbod bevordert. Daardoor moeten financiële consumenten zich wel beraden op hun geldzaken, want alles wordt anders. Daar zijn ze nu al druk mee bezig, want geen onderwerp zorgt voor zoveel vragen als de nieuwe boxen van orkaan Willem.

Lezers zijn zeer gewaardeerde ogen en oren in het signaleren van beunhazen en keurig geklede, beleefde oplichters. Mensen geloven helaas in snelle rijkdom door torenhoge rendementen. Een meneer uit Maastricht gelukkig niet: `Ik heb de mevrouw van dat plan eens gebeld. Wij waren volgens haar een gezin in kleine zaken en kregen van haar de kans in grote zaken te gaan. Dat gepiel met rendementen van 10 tot 15 procent per jaar konden we vergeten, 60 procent in twee weken tikt pas aan. Omdat we meteen 100 duizend dollar bij haar moesten storten was de winst aanzienlijk. We mochten nergens informatie inwinnen. Alles was strikt geheim, anders wil iedereen meedoen.' Zo gaat het in de financiële jungle.

Welke conclusie mag je trekken na tien jaar pfp? Misschien deze. Mensen raken er langzaam van doordrongen dat zij hun zaken doelgericht moeten aanpakken, maar pas nadat (en niet eerder!) ze de belangrijke persoonlijke en gezinsrisico's hebben afgedekt. Arbeidsongeschiktheid, werkloosheid, overlijden, echtscheiding en veel te hoge (hypotheek)schulden slaan gaten in een mensenleven als je daar niet op voorbereid bent. Het geheim van pfp? Overeind blijven in weer en wind, en genieten van de zon.