Ambities verlammen politiek in Tsjechië

De Tsjechische politiek wordt al maanden verlamd door het machtsspel van Václav Klaus op zijn weg naar het presidentschap.

Morgenavond moet Praag in één groot feest veranderen. Op de Karelsbrug begroeten duizenden mensen dansend het nieuwe jaar en in de oude stad worden hele koeien geroosterd. De Tsjechische hoofdstad gaat een spetterend nieuwjaar tegemoet.

Leuk voor de toeristen, de belangrijkste bron van inkomsten voor de stad. De Tsjechen zelf zijn met andere zaken bezig. De sociaal-democratische minderheidsregering hangt aan een dun draadje terwijl het land alles op alles moet zetten om de aansluiting met de Europese Unie niet te missen. Peilingen wijzen uit dat de regering van Miloš Zeman door minder dan tien procent van de Tsjechen wordt gesteund.

In september vergeleek Zeman zijn regering met een vliegtuig dat hoogte verliest. ,,Maar we hebben de neus weer omhoog gekregen en zien nu de blauwe lucht'', aldus de immer optimistische premier toen na twee jaar de eerste tekenen van een voorzichtige economische groei zichtbaar werden. Politiek analist Jonathan Stein van het Instituut voor Oost-West-Studies trok het beeld van een vallend vliegtuig inmiddels door: Zemans regering doen volgens hem meer denken aan de rampvlucht van Egypt Air, die eind deze zomer voor de Amerikaanse oostkust eerst naar beneden viel, vervolgens omhoog klom om daarna in tweeën te breken en neer te storten.

Het gevecht om de cockpit is in ieder geval in volle gang. De sociaal-democratische minderheidsregering bestaat bij de gratie van een `oppositieverdrag' dat anderhalf jaar geleden gesloten werd tussen de CSSD van Zeman en de Burger-Democratische Partij ODS van Václav Klaus. De sociaal-democraten konden toen na hun verkiezingszege geen coalitiepartner vinden. De ODS van Klaus, verliezer van de verkiezingen maar nog altijd de tweede partij, liet zich evenmin in een coalitie met links vangen – dat zou het imago van Klaus teveel hebben aangetast – maar was om redenen van machtspolitiek wel bereid om de CSSD parlementaire steun te bieden. Als tegenprestatie mocht Klaus parlementsvoorzitter worden.

Goed gewerkt heeft dit merkwaardige oppositieverdrag nooit. Nu werkt het minder dan ooit. Tot twee keer toe heeft de ODS tegen de begroting voor volgend jaar gestemd, zodat Tsjechië de nieuwe eeuw ingaat met een tijdelijke begroting voor de maand januari. Ook op andere cruciale punten heeft de ODS de regering-Zeman jammerlijk in de steek gelaten.

Voor Petra Buzková, de populaire vice-voorzitter van het parlement, was de maat dit weekeinde vol. ,,Wij vinden het niet erg als het parlement wetten afwijst die de CSSD belangrijk vindt. Maar wij vinden onaanvaardbaar dat één partij uit puur eigenbelang wetgeving blokkeert die in het belang van het hele land is.''

Het eigenbelang van de ODS en vooral dat van de sluwe Klaus is een onoverkomelijk obstakel aan het worden in de Tsjechische politiek. Klaus heeft zijn zinnen gezet op het presidentschap. De Tsjechische president wordt door het parlement gekozen, waar Klaus zijn Byzantijnse machtsspel speelt. Alle lijnen lopen via hem: naar een nieuwe regering, naar een nieuwe president en naar Europa.

In oktober begon hij onrust te zaaien. De Europese Commissie had een zeer kritisch voortgangsrapport geschreven over Tsjechië. De euroscepticus Klaus begon daarop aan het oppositieverdrag te morrelen. Met deze minderheidsregering komen we er niet, was zijn boodschap. Prompt vielen er uitnodigingen in de bus bij de vier kleine centrum-rechtse partijen om te praten over een rechtse meerderheidsregering. Maar daar voelden de politici van rechts niets voor. Stuk voor stuk voelen ze zich zo gekrenkt door de immer manipulerende Klaus dat ze zich niet voor diens karretje wensten te laten spannen.

Klaus blijft echter bij zijn roep om een meerderheidsregering (cruciaal voor zijn verkiezing tot president) en probeert de zaken naar zijn hand te zetten door de sociaal-democraten het regeren onmogelijk te maken met zijn dubbele veto tegen de begroting. ,,Zelfs al hadden we geen bezwaar tegen de begroting, we zouden toch tegenstemmen omdat we een nieuwe regering willen'', zei een ODS-functionaris doodnuchter.

Mocht deze politieke chantage mislukken, dan heeft Klaus nog een troef achter de hand: een supercoalitie van sociaal-democraten en ODS zou alle parlementaire problemen in één klap oplossen. Maar dan zou Klaus toe moeten geven aan de sociaal-democraten en daar is hij nog niet aan toe. De voorzitter van het parlement blijft zeer hoog spel spelen.

De CSSD begint intussen scheuren te vertonen. Een aantal politici heeft er genoeg van dat premier Zeman zich laat meeslepen in het spel van Klaus. ,,Als de ODS denkt dat ze de CSSD alles kan opleggen, dan heeft ze het mis'', zei vice-premier Špidla dit weekeinde. ,,Als we het niet eens worden moeten we gaan nadenken over een andere politieke samenstelling'', dreigde Petra Buzková, de nummer twee in de partij.

Met name de jongeren in de CSSD willen een soort paarse meerderheidscoalitie tot stand brengen, met de christendemocraten en de Vrijheidsunie. Dat zou een doorbraak betekenen in de Tsjechische politiek die ruim twee maanden na het vernietigende EU-rapport nog steeds zo goed als stil staat. Zo'n coalitie zou kunnen rekenen op de steun van een groot deel van de Tsjechen. Begin deze maand betoogden tienduizenden onder het motto `Bedankt, ga nou maar'. De boodschap was gericht aan de generatie politici die na 1989 aan de macht is gekomen. President Havel zei in een reactie dat sentiment te kunnen delen. Zeman en Klaus deden het echter af als `puberaal' en `hysterisch'.