Vaarwel Jules Verne

Plaats: Amstel Hotel in Amsterdam.

Tijd: Zondagmiddag, lunchtijd.

Aanwezigen: Franswillem Briët, voorheen bestuursvoorzitter van Unilever Nederland, nu lid van de raad van bestuur van Corus (Hoogovens),

Robert Reibestein, McKinsey-partner, leider van het Amsterdamse kantoor,

Alexander Rinnooy Kan, voorheen voorzitter van VNO-NCW, nu lid van de raad van bestuur van ING.

Onderwerp: de Nieuwe Economie.

TOEN WAS GELUK HEEL GEWOON

,,Dat liedje'', zegt Rinnooy Kan na twee uur praten. ,,Dat kennen jullie toch wel?''

Het is de slotregel van Gilbert O'Sullivans lied `Alone again', vertaald door Kees van Kooten en Wim de Bie, gezongen door Gerard Cox. Het begint zo:

`Buiten waait de wind om het huis

maar de kachel staat te snorren op vier

Er hangt een lapje voor de brievenbus

en in de tochtigste kieren zit papier'

En dan:

`We waren heel erg arm

en niemand hield van ons

maar we hadden thee,

en nog geen tv

maar wel radio en lange vingers'

Die tijd is nu wel voorgoed voorbij, bedoelt Rinnooy Kan. Hij wordt daar vrolijk van.

WHITE MALE...

Nee, het zijn niet allemaal vijftigers. Ze zijn wel alledrie man en blank en beslisser, alleen niet van het type dat wel práát over e-commerce en e-business en e-enzovoort, maar zelf geen idee heeft hoe hij een mailtje moet versturen.

Franswillem Briët kocht zeven jaar geleden een zeilboot via Internet, in Zweden. Alexander Rinnooy Kan begon met Internet toen het nog Surfnet heette, in 1985, aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Robert Reibestein kreeg er in 1981 al mee te maken aan de Columbia Business School, maar geeft eerlijk toe dat hij er vervolgens tien jaar niet meer naar heeft omgekeken.

Ze hebben alledrie drie pc's thuis, wired. Rinnooy Kans zoon maakt sinds zijn elfde zijn eigen websites. ,,Zo!'', zegt Reibestein. Zíjn kinderen, de oudste twee, zoeken alleen dingen op, voor school. ,,Het zijn net-takers.''

Ja, zeggen ze alledrie, Internet is een integraal onderdeel van hun leven geworden. Reibestein zegt allang geen `Internet' meer, hij zegt gewoon `het net'.

Zijn ze door pc en Internet nu ook productiever?

,,Lastige vraag'', zegt Rinnooy Kan. ,,Doen we meer? Of doen we wat we doen beter?''

Dat is de crux. Net als in de grote economie.

DE MENS ALS MOLECUUL

Ieder voordeel heeft zijn nadeel, en andersom. Dit verpletterende feit, voor het eerst onder woorden gebracht door de filosoof Johan Cruijff, kan in dit stuk willekeurig waar worden herhaald. Maar één keer moet genoeg zijn. Internet is een verrijking. En Internet is een verarming.

Reibestein ziet het bij hem thuis en overal om hem heen. Zelfs naar de televisie wordt niet meer in gezinsverband bekeken. Iedereen zit straks op zijn eigen kamer met zijn eigen apparatuur – mailen, surfen, kiezen uit 1001 televisiekanalen.

In-di-vi-du-a-li-se-ring.

,,Heel verleidelijk'', zegt Rinnooy Kan. ,,Maar de verbanden vallen wel weg. En de normering die van die verbanden uitgaat valt ook weg.'' En wat komt daarvoor in de plaats?

Misschien dit. 's Morgens breng je je kinderen en die van de buren naar school en maak je deel uit van het schoolverband. 's Middags vergader je met je collega's en maak je deel uit van het werkverband. 's Avonds speel je een squashwedstrijd en maak je deel uit van het sportverband. De mens als molecuul, dat telkens aankoppelt waar zijn aanwezigheid tot wederzijds plezier of nut is.

,,Jaja'', zegt Reibestein. ,,Je zit in drieënveertig netwerken. Maar waar is het bredere houvast?''

,,Het is een onopgelost maatschappelijk probleem'', zegt Rinnooy Kan. ,, Het politieke debat daarover is nog niet gevoerd.'' Het zal zich, zegt hij, ontwikkelen volgens een nieuwe fundamentele scheidslijn.

Dus dat wordt individualisme versus...?

Na enige discussie valt er een woord waarvan niemand had vermoed dat het zo kort voor 2000 nog zou vallen.

Individualisering versus solidariteit.

VIRTUELE ACTIVA

Briët: ,,Reputatie wordt steeds belangrijker. De reputatie, de brand van een land, een samenleving, een industrie. Daar kunnen mensen zich achter scharen.''

Rinnooy Kan: ,,Hier spreekt Unilever, thans Corus.''

Briët: ,,Wij zetten bewust een brand neer die nu nog leeg is, waar niemand nog iets bij voelt, maar die kan worden geladen met nieuwe gevoelens, nieuwe associaties.''

Hij laat een grafiek zien waaruit blijkt dat de waarde van ondernemingen met een sterk merk (Coca-Cola, McDonald's, Virgin) vele malen hoger is dan die van ondernemingen zonder sterk merk.

Reibestein: ,,Ik ben het geweldig met je eens, maar je moet het breder zien. Het gaat niet alleen om merk en reputatie, het gaat ook om de vaardigheden van je mensen, je kennis, je vermogen om talent aan te trekken – al die intangible assets.''

DE KAAS ZEGT: KOOP MIJ

Reibestein: ,,Het gaat ook allang niet meer om de computing power van die doos die op je bureau staat. Het gaat erom dat alle apparaten met elkaar gaan praten.''

Briët: ,,Apparaten gaan initiatieven nemen.''

Rinnooy Kan: ,,Je zet je auto neer en je betaalt met je telefoon de parkeermeter.''

Briët: ,,Je belt een taxi en jouw telefoon vertelt hem waar je bent.''

Reibestein: ,,Je staat bij Albert Heijn voor de kaas, het koelvak herkent jou en belt je op: ik heb voor u een speciale aanbieding...''

Rinnooy Kan: ,,Of je ijskast belt met Albert Heijn...

Reibestein: ,,Neenee, je ijskast belt met verschillende kruideniers...

Rinnooy Kan: ,,En wie de beste aanbieding heeft...

Reibestein: ,,Die mag leveren!

Rinnooy Kan: ,,En dit is geen Jules Verne!''

Reibestein: ,,We gaan het allemaal meemaken. Binnen vierentwintig maanden kan het allemaal!''

Dat maakt ze alledrie heel vrolijk.

BESTAAT ZIJ?

Annemarie Jorritsma en Wim Duisenberg zeggen dat de nieuwe economie niet bestaat.

Briët: ,,Ik ben het daar volstrekt niet mee eens. We hebben nog niet het begin gezien van wat de gevolgen zullen zijn van privatisering, internationale samenwerking, Internet, Europa. Ik ben er hartstikke van overtuigd dat we naar een nieuwe manier van samenleven toegaan. Er komen enorme veranderingen.''

Reibestein: ,,Positieve veranderingen?

Briët: ,,Ja!''

Reibestein lacht en zegt dat het niet zo heel moeilijk is om in vier minuten een scenario te schetsen hoe de wereld ten onder kan gaan: koersdalingen, inflatie, groeivertraging – béng. ,,Maar draai het nou eens om'', zegt hij. ,,Een scenario met verdergaande groei, met volledige werkgelegenheid zonder looninflatie, met een Dow Jones die naar dertigduizend gaat. Waarom niet? Barrières in geografie en wet- en regelgeving vallen weg, ICT rukt verder op, de kapitaalmarkt geeft kansen aan iedereen. Ik kan daar heel enthousiast over worden.''

Rinnooy Kan: ,,De discussie of de nieuwe economie nu wel of niet bestaat is een slechte dienst bewezen doordat er ingrediënten zijn ingeslopen van het type: inflatie is achterhaald en hoge groei is normaal in plaats van uitzonderlijk. Dat eerste lijkt me gevaarlijke onzin en het tweede ook, want er wordt overal nog van alles verziekt. Dus als we die dingen even parkeren als oninteressante interpretaties van wat nieuwe economie is, dan hou je over: een andere manier van organisatie van economische activiteiten, meso, macro, op wereldniveau. En daar kun je gemakkelijk positieve associaties bij voelen. Opwinding over wat het voor jou persoonlijk kan betekenen, voor je onderneming, de samenleving, de wereld.''

DE MAN DIE ALTIJD `MAAR' ZEGT

Geen verhaal over nieuwe economie zonder het woord zeepbel. Huizenprijzen, beurskoersen, vooral van Internetbedrijven – meneer, mevrouw, waar moet dat heen? Wie begrijpt nou dat Amazon.com meer waard is dan een Nabisco of een General Electric?

,,Maar'', zegt Rinnooy Kan.

Rinnooy Kan heeft de rol van de man die altijd `maar' zegt. Reibestein plaagt hem ermee: ,,Daar begint Alexander weer over inflatie.'' Híj is de man die liever de zon ziet.

Maar?

Rinnooy Kan: ,,Er is een onderliggende trend, een filosofie, een systematiek die heel kansrijk is.''

Ook de grootste criticus aan tafel gelooft erin.

DIT MOETEN WIJ WILLEN

De Jorritsma's en de Duisenbergs zeggen: ICT-revolutie – leuk, gunstige macro-economische cijfers – prachtig. Maar wat is het verband daartussen? Is het geen toeval?

Nee, zeggen Briët, Reibestein en Rinnooy Kan.

Rinnooy Kan: ,,Er is weinig discussie meer over de vraag of de positieve Amerikaanse ontwikkeling mede iets te maken heeft met de technologische ontwikkeling. Een deel van de verklaring van wat er in de VS gebeurt vindt zijn verklaring in ICT. Dat wordt niet meer ontkend.''

Maar?

Rinnooy Kan: ,,De vraag is: wat zien we ervan in Europa?''

Alleen in de Verenigde Staten zijn de groeicijfers werkelijk spectaculair. Europa doet het gemiddeld niet beter of slechter dan in de jaren tachtig.

Rinnooy Kan: ,,We moeten vaststellen dat Amerika uitzonderlijk geëquipeerd is voor de nieuwe economie. De mentaliteit, de cultuur...''

Reibestein: ,,Eén taal.''

Briët: ,,Geen grenzen.''

Rinnooy Kan: ,,Het kan niet mooier. Maar willen we dat kopiëren? Er zijn ook vervelende neveneffecten.''

Daar is Reibestein al: ,,Natuurlijk moeten we het willen! Met de groei kun je de werkloosheid aanpakken, de armoede, de getto's, de criminaliteit. De nieuwe economie gaat ervoor zorgen dat er een heleboel geld beschikbaar komt om prachtige dingen mee te doen.'' In Amerika gaan de criminaliteitscijfers omlaag.

Rinnooy Kan: ,,Maar de gevangenissen zitten voller dan ooit.''

HET KAN PIJN DOEN

En dan is het toch Reibestein die zegt: ,,Het is niet alleen maar een mooi verhaal waarin de wereld zonder slag of stoot beter wordt. Het verlagen van de barrières gaat gepaard met barensweeën. Er is in de wereld enorm veel geld beschikbaar voor nieuwe ventures. Maar als je niet presteert, trekt het genadeloos weg. Hele industrietakken, hele stukken van Azië en Afrika en Rusland gaan de race verliezen.'' Rinnooy Kan: ,,Het is een genadeloos integratieproces.

Reibestein: ,,Maar het gaat keihard door. Nu is twintig procent van wereldhandel mondiaal, straks tachtig procent. In één generatie.''

Rinnooy Kan: ,,Het goede en het slechte nieuws is: no way to hide.''

GALLISCHE DORPEN 1

Dus is er verzet.

,,Kijk naar Seattle'', zegt Briët.

Canadese en Afrikaanse boeren die denken dat ze dezelfde belangen hebben en samen de barricades opgaan om te protesteren tegen het afbreken van handelsbarrières.

,,Het is een blip'', zegt Reibestein.

,,Een tijdelijke vertraging'', zegt Rinnooy Kan.

,,De mondialisering gaat toch door'', zegt Reibestein.

,,Afrika zou een veel grotere kans hebben als handelsbarrières wel werden geslecht'', zegt Rinnooy Kan.

,,Hebben jullie de cover van The Economist gezien?'', vraagt Reibestein.

Een Indiaas meisje, in lompen gehuld. `The real losers from Seattle.'

GALLISCHE DORPEN 2

Het verzet zit ook in organisaties en ondernemingen.

Rinnooy Kan: ,,Iedereen die zich oriënteert op nieuwe mogelijkheden moet er rekening mee houden dat de gevestigde orde gaat tegenwerken. Het vraagt van mensen een enorme veranderingsgezindheid.''

En die is schaars.

Rinnooy Kan: ,,Ondernemingen wordt door adviseurs aangepraat dat grote delen van hun bedrijf de veranderingen toch niet aankunnen en maar aan hun lot moeten worden overgelaten. Sommige adviseurs zeggen dat het beter is om een nieuw bedrijf van de grond af op te bouwen.''

Nee, niet ING-adviseur Robert Reibestein van McKinsey. Zijn advies: ,,Voor ING moet het niet zijn: één nieuwe Internetbank. Maar: hoe laat je alle units op een slimme manier van Internet gebruik maken.''

En ING luistert daar naar. ,,Je kunt het je niet veroorloven om grote groepen mensen kwijt te raken'', zegt Rinnooy Kan.

WAT? WAAROM?

Meer vrijheid, meer toezicht. Dat is de paradox van de markt. Kan het toezicht het tempo van de nieuwe economie bijhouden?

,,Nauwelijks'', zegt Rinnooy Kan. ,,Maar het is lastig om te bedenken hoe het zou moeten.''

Hij praat over ,,supranationale organisaties zoals de Europese Unie die wezenlijke bevoegdheden naar zich toe trekken''. Vindt hij goed. En hij praat over de SEC, de toezichthouder op de Amerikaanse beurs, die zich gedraagt als ,,een allesverpletterende machine zodra die in beweging komt''. En moeten we dat nu ook in Europa krijgen? Lijkt hem vreselijk.

,,Maar wat zou je willen controleren'', zegt Reibestein. ,,En waarom.''

Transparantie en rating, beoordeling – meer is er volgens hem niet nodig. ,,De beste bescherming zit in informatie die voor iedereen toegankelijk is.''

Als het IMF en de Wereldbank tegen een land zeggen `je doet het fout', dan verdwijnt het geld meteen. Als iedereen op Internet kan zien wat dokters presteren, dan krijgen de slechte geen patiënten meer.

DE MENS ALS POSTPAKKET

Zoals pakketjes niet meer de wereld overgaan zonder dat de FedEx ze met hun chipje in de gaten houdt, zo kunnen mensen straks geen stap meer verzetten of hun telefoon verraadt waar ze zijn en wat ze doen.

,,We leveren ook wat in'', zegt Reibestein. ,,Privacy en gelukzalige onwetendheid.''

Nee, niet echt leuk.

EEN BOMMETJE

Rinnooy Kan weet er ook nog één. ,,Je kunt een kernwapen laten ontploffen ruim boven Amerika. Dan gaat er niemand dood. Maar er komt een elektronische schokgolf naar beneden die ALLES uitschakelt. Punt. Een enkele gek kan een geweldige misère aanrichten.''

,,Ontzettend'', roept Briët.

,,Vreselijk'', roept Reibestein.

,,Geen erg aangenaam idee'', zegt Rinnooy Kan.

Ze lachen.

Rinnooy Kan pakt zijn agenda uit zijn binnenzak. ,,Dan ben je blij dat je deze nog hebt.''

O JA, NEDERLAND

Rinnooy Kan: ,,Interessant dat we het twee uur lang niet over Nederland hebben gehad. Tien jaar geleden zouden we hebben gepraat over Oost-Groningen en hoe het daar nu verder moet.''

,,Tja'', zegt Robert Reibestein als hij zijn eigen woorden heeft teruggelezen. ,,Mij overvalt het gevoel dat we zo damned geprivilegieerd zijn. Wij hebben zo gemakkelijk praten. Voor ons zijn de veranderingen fantastisch. Voor andere mensen in andere delen van de wereld brengen ze alleen maar ellende met zich mee.''