Roofridders van de Nieuwe Economie

Wie het nu niet mooi vindt, kan beter weggaan. Dit is een tijdperk waarin ondernemers, bedrijven en beleggers ongerijmde bedragen verdienen. Een onvoorspelde en onvoorspelbare maalstroom van technologische doorbraken, ontmantelde overheidsregels, ontketend ondernemerschap, speculatiezucht, nieuwe afzetmarkten, gretige financiers en een zinderend gevoel van optimisme zorgt voor angstaanjagende winsten.

Zo maar wat miljarden. In 1992 kocht het Amerikaanse telefoonbedrijf BellSouth een kwart van de aandelen van de Duitse mobiele belfirma E-plus voor 150 miljoen dollar. Nu blijkt dat pakket effecten bij de overname van E-plus door KPN Telecom het vijftig voudige waard.

Drie weken geleden boekte het Amerikaanse softwarebedrijf VA Linux Systems een prestatie waarvan je als ondernemer in de buitensporige jaren negentig alleen nog maar kunt dromen. Alle financiële pieken leken bereikt, alle records onhaalbaar scherp gesteld, zeker op de technologie-gekke Amerikaanse schermenbeurs Nasdaq, thuisbasis van zulke kanjers als Micorosoft en Cisco.

Maar VA Linux deed het toch: de grootste procentuele koerssprong bij het debuut van een bedrijf op de Amerikaanse effectenbeurs. De uitgiftekoers van de aandelen was 30 dollar, de slotkoers op de eerste dag was 250 dollar, na een hoogste koers van 320.

Zijn miljardenwinsten alleen weggelegd voor Amerikanen? ING verdiende eerder dit jaar een boekwinst van iets meer dan 3 miljard gulden op de verkoop aan beleggers op de effectenbeurs van 22,5 procent van de aandelen van de mobiele telefoonexploitant Libertel. Om datzelfde bedrag voor hun baas te verdienen moesten ruim 80.000 ING-medewerkers dit jaar meer dan zes maanden werken.

Dit is een era waarin ondernemers, bedrijven en beleggers ongerijmde bedragen verdienen. Een onvoorspelde en onvoorspelbare maalstroom van technologische doorbraken, ontmantelde overheidsregels, ontketend ondernemerschap, speculatiezucht, nieuwe afzetmarkten, gretige financiers en een zinderend gevoel van optimisme brengt angstaanjagende winsten naar de oppervlakte.

,,Als je het nu niet mooi vindt, kun je beter weggaan'', zegt topbelegger en deeltijdhoogleraar J. van Duijn van vermogensbeheerder Robeco tegenwoordig tegen zijn studenten.

,,In de laatste 50 jaar van relatieve vrede is meer financieel vermogen geproduceerd dan in de hele wereldgeschiedenis'', schreef de Britse diplomaat R. Cooper eerder dit jaar in het maandblad Prospect. Oorlog is altijd de grote vernietiger van waarde geweest. ,,Nu het idee postvat dat vrede de natuurlijke toestand is in de geïndustrialiseerde wereld, moet dit een van de grootste financiële hausse-markten ooit worden. Wellicht is het al begonnen.''

Nieuwe vrede gaat hand in hand met nieuwe technologie. De radio deed er 38 jaar over om meer dan 50 miljoen gebruikers te halen, de pc 16 jaar, de tv 13 jaar en Internet 4 jaar.

Het Amerikaanse zakenmagazine Forbes, dat de persoonlijke rijkdommen jaarlijks boekstaaft in onder meer zijn Forbes 400 van rijkste Amerikanen, verwijst ter verklaring naar de karakterisering van de Oostenrijkse econoom J. Schumpeter. Een golf van creatieve destructie vernietigt oude kapitalen en industrieën en schept nieuwe. In 1982, toen de immer voortdenderende hausse op de westerse aandelenmarkten begon, stonden op de lijst van Forbes 13 mensen met een privé-vermogen van een miljard dollar of meer, dit jaar waren het er 267.

Noem woorden als Internet, e-commerce (handel via Internet) of gebruik de combinatie .com in een nieuwe bedrijfsnaam en beleggers bieden tegen elkaar op om voor recordprijzen eigenaar te worden van inkomsten van nieuwe bedrijven die nog ver weg zijn. Nu maken de meeste alleen nog maar (oplopende) verliezen. De graadmeter van de Amerikaanse elektronische schermenbeurs Nasdaq, waarop de aandelen van talloze Internet-bedrijven staan genoteerd, is dit jaar met 75 procent gestegen.

Microsoft is, ondanks de verloren rechtszaak vanwege concurrentiebeperkend gedrag, nog steeds de leidende onderneming, met een waarde op de effectenbeurs van bijna 1.300 miljard gulden, anderhalf keer de totale productie van goederen en diensten in de hele Nederlandse samenleving.

Of er nu echt een Nieuwe Economie is, of de inflatie nu echt dood is of niet, of de economische groei nu echt onverminderd op 3 à 4 procent blijft voortjakkeren of niet, dit zijn de jaren van het grote geldverdienen. Dit zijn de jaren van de roofridders van de Nieuwe Economie, de robber barrons van de late jaren negentig, de erflaters van de ondernemers en managers die een eeuw geleden met kracht moderne mondiale imperia naar hun hand zetten.

Toen viel de spectaculaire winstaccumulatie toe aan ondernemers en beleggers in nieuwe en ,,harde'' bedrijfstakken, zoals olie (Rockefeller van Standard Oil, Deterding van de Koninklijk), chemie (Mellon), spoorwegen (Harriman) en financiers als J.P. Morgan.

,,Zij speelden op de tuba toen het goud regende'', zei president Lyndon Johnson, ooit senator van de staat Texas, over zijn landslui die begin deze eeuw vrijwel van de ene op de andere dag steenrijk werden dankzij de olievelden. De machinaties en monopolistische gedragingen van de roofridders lokten heftige kritiek en overheidsacties uit, waaronder een geslaagde poging om Standard Oil op te breken.

Een eeuw na de dadendrang der robber barrons worden de superkapitalen vergaard door ondernemers in nieuwe ,,harde'' sectoren, zoals telecommunicatie, maar ook in ,,zachtere'' sectoren, zoals Internet, informatietechnologie, media, financiële diensten. Een van hen, oprichter en grootaandeelhouder J. Bezos van Internet-boekhandel Amazon.com, werd vorige week door het weekblad Time uitgeroepen tot Person of theYear.

De aardverschuiving naar de fortuinen van de Nieuwe Economie is zichtbaar in de top 400 van de rijkste Amerikanen van Forbes. Op de meeste recente lijst domineren de ondernemers uit media/entertainent, financiële diensten en technologie. Ondernemers en grootaandeelhouders uit de traditionele ,,maakindustrieën'', de oliesector en de vastgoedprojecten, die 15 jaar geleden nog 60 procent van Forbes' gezelschap superrijken vormden, zijn nu nog maar goed voor een zesde. Typerend is dat de nummer één van 15 jaar geleden, erfgenaam Gordon Getty van het geld van een olietycoon, nu niet verder komt dan nummer 112.

De nieuwe kapitalistische revolutie gaat gepaard met groeiende tegenstellingen – soms heel schrijnende. Het Human Development Report van de Verenigde Naties, schetst jaarlijks een beeld van mondialisering van economie, samenleving en cultuur. De auteurs constateren groeiende inkomensongelijkheid in de afgelopen twee decennia in vrijwel alle geïndustrialiseerde landen. Van de 19 onderzochte landen boekte eentje een verbetering. De groeiende tegenstellingen waren het opmerkelijkst in Zweden, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten.

,,Globalisering heeft grote voordelen voor sommigen maar voor de meeste wereldburgers betekent het alleen een verdere uitsluiting en verarming'', zei S. Fukuda-Parr, opsteller van het rapport, bij de publicatie.

Tussen 1994 en 1998 verdubbelde het netto vermogen (bezittingen minus schulden) van de 200 rijkste mensen ter wereld tot meer dan 1.000.000.000.000 dollar, zo meldt het rapport. De drie allerrijksten bezaten meer vermogen dan het bruto nationaal product van de 48 armste landen.

Ook Nederlandse entrepreneurs oogsten wervelwinsten in de Nieuwe Economie. Al staan er maar twee Internet-ondernemers (A. Curry en A. van Hoff) in de Quote 500 van rijkste Nederlanders.

Als de overstap naar de effectenbeurs van ,,haar'' bedrijf WorldOnline begin volgend jaar tegen de huidige beurskoersen voor Internet-bedrijven verloopt kan Nina Brink de eerste vrouwelijke Nederlandse ondernemer worden die in één klap de status van miljardair krijgt. ,,Ik geloof dat e-commerce de toekomst heeft, maar de hype er omheen vind ik zwaar overdreven'', zei ze afgelopen maand in het Algemeen Dagblad. ,,Het is toch absurd dat bedrijven die nauwelijks omzet draaien, laat staan winst maken, op de beurs een paar miljard waard zijn. Ik ben niet zo hypy. Wij verkopen bijvoorbeeld cd's via Internet. Nou, je moet wel heel veel cd's verkopen wil je daarvan kunnen leven.''

Nog een Nederlands voorbeeld? Vier jaar geleden begon R. Gary Mesch met Versatel, een bedrijf dat een netwerk van glasvezelkabels (voor spraak-, data- beeld- en internetverkeer) aanlegt langs de belangrijkse bedrijvenparken in de Benelux. Versatel heeft nog geen cent winst gemaakt. Zijn broer Gregg is zijn rechterhand. Het bedrijf stapte eind juli gelijktijdig naar de Amsterdamse effectenbeurs en de Nasdaq schermenbeurs in New York.

Dat ging niet zonder slag of stoot. Een aandeelhouder van het eerste uur, de investeringsfirma Cromwilld, stapte naar de Ondernemingskamer van het Amsterdamse gerechtshof, die gespecialiseerd is in conflicten tussen aandeelhouders en ondernemingen.

Cromwilld maakte bezwaar tegen verschillende transacties waarmee Versatel nieuw expansiekapitaal had aangetrokken en eiste een gerechtelijk onderzoek naar wanbeleid (een zogeheten enquête). De Ondernemingskamer wees het verzoek in mei af, Versatel schikte de zaak vervolgens een week voor de beursgang. En maakte dat in Nederland pas bekend toen de introductie een succes was geworden

Versatel is op de effectenbeurzen nu 4,7 miljard gulden waard. De belangrijkste investeerders zijn geldschieters Nesbic (een participatiefonds van Fortis), Paribas en NPM Capital.

Zelf bezit Mesch via Telecom Founders BV, die weer eigendom is van een Antilliaanse vennootschap waarover hij de scepter zwaait, ruim 6,6 miljoen aandelen. Dat is goed voor een vermogen van meer dan 500 miljoen gulden. Een deel van deze aandelen is overigens via een optieregeling aan enkele andere topmanagers vergeven. Mesch heeft geen plaats in de Quote 500 van rijkste Nederlanders – hij is Canadees.

Nog een Nederlands voorbeeld? Sinds de eerste uitzending van Big Brother en de populariteitsexplosie van de gelieerde website is de koers van de aandelen van producent Endemol met 80 procent gestegen. De twee oprichters van het bedrijf, Joop van den Ende (voormalig winkelier in feestartikelen) en John de Mol (ex-medewerker bij een radiopiraat) doorbraken een nieuwe grens.

Zij zijn dankzij hun substantiële aandelenpakketten van elk ongeveer eenderde van het Endemol-kapitaal stilletjes miljardair geworden. Nu nog in guldens.