Investeren in kenniseconomie

Lang wilde premier Kok vasthouden aan de afspraken uit het regeerakkoord. Nu pleit ook hij voor ,,een politieke agenda van het overschot''.

De paarse fractieleiders hadden hun posities al gemarkeerd. Bij herhaling pleitten PvdA'er Melkert en D66'er De Graaf voor `meer ambitie', een `stevige investeringsagenda', meer geld voor zorg, onderwijs en milieu. VVD'er Dijkstal riep niet op voorhand `nee', maar trok een grens: ,,Extra uitgaven mogen niet worden betaald uit meevallende inkomsten. Extra belastinginkomsten moeten terug naar de burgers en naar de staatsschuld.''

Wat te doen als het begrotingstekort van de rijksoverheid is weggewerkt? Premier Kok heeft zich in deze discussie lang op de vlakte gehouden. Op Prinsjesdag legde hij nog omstandig uit dat een begrotingsevenwicht op z'n vroegst in 2002 zou worden bereikt. Tot die tijd zou er geen aanleiding zijn om andere financiële afspraken te maken dan de verdeelsleutels en extra investeringen die in het regeerakkoord zijn vastgelegd.

Maar ook Kok is `om'. Afgelopen zondagmiddag sprak hij in het Radio-1 Journaal over ,,een nieuwe politieke agenda'' en ,,de politieke agenda van het overschot''. Armoedebestrijding, zwakke wijken versterken, veiligheid, zorg, onderwijs – dat zijn ,,de centrale thema's tot aan het volle einde van deze kabinetsperiode''. De premier zinspeelde bovendien op een nieuw boegbeeld voor zijn tweede kabinet: de kenniseconomie. Zoals Kok-I in de tweede helft van zijn periode een mega-investeringsplan voor de `harde' infrastructuur heeft opgesteld (ICES), zo wil Kok-II de komende jaren naar buiten treden met ambitieuze plannen om de `kennis-infrastructuur' te versterken, variërend van ,,het voorkomen van drop-outs tot centres of excellence, toponderwijs, toponderzoek, topinstituten''.

PvdA en D66 hebben enige grond om meer overheidsinvestering te verlangen. De lijst met extra investeringen uit het regeerakkoord (5,3 miljard in 2000, oplopend tot 9,3 miljard in 2002) is in de zomer van '98 opgesteld bij een verwachte economische groei van 2,25 procent in de periode 1999-2002. Van die bij elkaar 9 procent is nu al circa 3,5 procent `binnen' uit 1999 en de verwachting voor 2000 staat op 3,25 procent. Daarmee kan het regeerakkoord zelfs ongeschonden worden uitgevoerd als de economische groei in 2001 en 2002 zou terugvallen naar 1 à 1,25 procent.

De VVD zal de handen vol hebben om extra investeringen, voortkomend uit gestaag meevallende belastinginkomsten, tegen te houden. Het politieke tij voor nog meer lastenverlichting begint te verlopen, nu de Nederlandse burgers en bedrijven in deze kabinetsperiode al ruim 7 miljard minder belasting hoeven op te brengen. En het beperken van de staatsschuld – 530 miljard gulden met 30 miljard rentelasten in 2000 – is vooral een kwestie van lange adem. VVD-leider Dijkstal kondigde onlangs in De Telegraaf aan dat hij de rentelasten de komende jaren met ,,enkele miljarden'' omlaag wil brengen. Dat is eenvoudiger gezegd dan gedaan. Voor 3 miljard minder rentelasten is circa 50 miljard versnelde schuldaflossing nodig: ruim een vijfde van de totale rijksbegroting. Dat is een ambitie die nauwelijks binnen een of twee kabinetsperiodes te realiseren valt.

Het belangrijkste bastion voor de VVD is en blijft het principe van de `Zalm-norm': de inkomsten- en uitgavenkant van de begroting moeten strikt gescheiden worden gehouden. Of, in een variatie op die norm: de rijksoverheid moet geen geld willen uitgeven voordat het daadwerkelijk is verdiend. De staatsschuld is de afgelopen decennia opgebouwd in een politiek klimaat waarin (almaar stijgende) rijksuitgaven niet of nauwelijks in verhouding stonden tot de (vaak tegenvallende) economische ontwikkeling. Niet weer `potverteren', niet weer `verjubelen', zo luidt het credo bij de VVD.

Voor alle coalitiepartners geldt bovendien dat statieken doorgaans `liegen' – en zeker de economische statistieken over 1999. Kort voor de zomer nog leek de economische groei dit jaar terug te vallen naar 2 procent, waarbij minister Zalm openlijk sprak over de noodzaak om in 2000 circa 5 miljard extra te bezuinigen. Geen enkel planbureau heeft aangekondigd dat het volgend jaar betere prognoses zal afgeven dan in het afgelopen jaar. Er is nog een `lange weg' te gaan naar de rijksbegroting 2001, waarop de paarse fractieleiders en premier Kok alvast een voorschot hebben genomen.