Van Zweden en Renes: de nieuwe Kerst-Mahlers

Ongeacht hun visie op muziek of wijze van dirigeren, hebben Jaap van Zweden (1960) en Lawrence Renes (1970) één ding gemeen: een voorliefde voor traditie. Het was Bernard Haitink die in de jaren tachtig de toon zette voor de kerst-Mahlertraditie. Tijdens een vermaarde reeks Eurovisie Kerstmatinees ging Haitink het Concertgebouworkest tot zijn vertrek jaarlijks voor in een symfonie van Mahler. De uitvoeringen zijn onlangs in de serie Dutch Masters van Philips op cd uitgebracht. In zijn voetsporen treden nu Van Zweden en Renes, die beide een aanvang hebben gemaakt met een eigen Kerst-Mahlercyclus.

Renes, chef-dirigent van het Gelders Orkest, begon zijn cyclus dit jaar met Mahlers Tweede symfonie, en zet de traditie volgend jaar voort met de Derde. Jaap van Zweden dirigeerde zijn Orkest van het Oosten al vorig jaar met kerst in diezelfde Tweede, en boog zich afgelopen week over de Vierde symfonie. Met ingang van volgend seizoen wordt hij chefdirigent van het Residentie Orkest, maar van Zweden blijft in Enschede aan als vaste gastdirigent en zal de Kerst daar tot en met 2005 jaarlijks met Mahler opluisteren, volgend jaar met de Vijfde symfonie.

Het Gelders Orkest engageerde Lawrence Renes in 1997 als chef-dirigent met als specifieke opdracht het orkest verder te ontwikkelen in het uitvoeren van groot, romantisch repertoire. Van die taak kweet hij zich al eerder met memorabele uitvoeringen van onder meer Bruckner en Wagner, en ook op Mahlers Tweede symfonie bleek Renes afgelopen week te beschikken over een duidelijke en overtuigend uiteengezette visie.

In 1997 dirigeerde Renes al Mahlers Zesde bij het Nederlands Studenten Orkest. Hij bracht de partituur toen rauw en extravert tot klinken, en ook de Tweede symfonie benaderde hij afgelopen week bij het Gelders Orkest niet met fluwelen handschoentjes. Al in de allereerste maten zette Renes zijn Mahler-signatuur met een brede en heroïsche uitbundigheid. Zijn Tweede is de Mahler van een opera-dirigent, een Mahler die klinkt als een vertelling in muziek. Het Allegro maestoso was hier een huiveringwekkende voorbode van de Dag des Oordeels, met veel contrasten in tempo en dynamiek opgebouwd tot een imponerende toren van klank. De vaardigheden van het Gelders Orkest stelden niet zelden teleur in nauwkeurigheid en zuiverheid, maar Renes dwong als dirigent juist respect af door dergelijke vooralsnog zwakke schakels niet te verdoezelen.

Vergeleken met de veel meer op details gerichte visie op de Tweede die Jaap van Zweden vorig jaar dirigeerde, klonk het vijfde deel met koor en fraaie soli van alt Annelies Lamm en vooral sopraan Daniëlle Halbwachs onder Renes als een Mahler met Star Wars-trekjes. Van Zweden en Renes benaderen Mahler beide met grote dynamische contrasten, maar onder Renes regeren snelheid, dramatiek en een overweldigende uitbundigheid, terwijl van Zweden met nooit aflatend perfectionisme schaaft en polijst aan het treffen van gewenste intensiteit.

Van Zwedens visie op de Tweede symfonie droeg vorig jaar nog enigszins het juk van nervositeit, omdat het toen zijn allereerste Mahler-uitvoering als dirigent betrof. Eén jaar na dato hebben zenuwen plaats gemaakt voor een gedecideerd charisma. Met een fraaie slag eist Van Zweden inmiddels evenveel van het Orkest van het Oosten als hij oogst.

In Mahlers Vierde benaderde van Zweden dood en leven, hemel en aarde, als twee contrasterende zijden van één medaille. Hij liet de wat vlakke sopraansolo van Majella Cullagh met Das himmlische Leben in het vierde deel organisch voortvloeien uit het derde deel, draaide de lokkende lieflijkheid van de vioolsolo van de Dood in het Scherzo als een januskop om naar bijtende koperpassages, en liet bovenal de strijkers pralen met zalvende portamenti.

In de eigenheid en de gedecideerdheid van hun visies zijn Van Zweden en Renes elkaars gelijken, in het uitwerken van die ideeën trof Van Zweden met het Orkest van het Oosten meer nuances dan Renes bij het Gelders Orkest. Maar beide orkesten en beide dirigenten zijn nog vele jaren verwijderd van het voltooien van hun meeslepend en veelbelovend begonnen Mahler-cycli.

Concerten: Orkest van het Oosten o.l.v. Jaap van Zweden Gehoord: 22/12. Enschede. Herh: 30/12 Concertgebouw, Amsterdam (benefietconcert).

Concert: Gelders Orkest o.l.v. Lawrence Renes. Gehoord: 23/12 Musis Sacrum Arnhem.