Limburgs water speelbal in stammenstrijd

De fusieperikelen bij de watervoorziening in zuid-Nederland gaan in wezen over de toekomst van het water als nutsvoorziening. Wordt drinkwater deel van een `multinutsbedrijf' of van een `waterketen?'

Het al jaren durende kwartetspel met de waterleidingbedrijven in zuid-Nederland heeft een verrassende winnaar opgeleverd. Waterleiding Maatschappij Limburg (WML) heeft eind vorige week bekendgemaakt toch in zee te gaan met Nuon-ENW, het ambitieuze energie- en waterbedrijf in Bussum dat eerder zijn neus stootte. Daarmee lijkt Aquilex, het nog te vormen waterbedrijf voor zuid-oost-Nederland waaraan WML enkele weken terug nog zijn ja-woord gaf, in een klap opgeblazen.

De plotselinge switch van WML is tekenend voor de huidige verwarring in de waterwereld. Aquilex lijkt vooralsnog te zijn gesneuveld op de tegengestelde bestuurlijke belangen binnen en tussen de provincies Noord-Brabant, Limburg en Gelderland, die al jaren steggelen over de samenwerking van hun waterbedrijven. Onder de bestuurlijke strijd woedt echter een nog veel fundamentelere discussie, namelijk over de toekomst van het drinkwater in Nederland en over de mate van marktwerking in deze traditionele nutssector. Onder druk van minister Pronk (Milieu) besloot het kabinet afgelopen zomer dat de drinkwatervoorziening van huishoudens in overheidshanden moet blijven. Waterzuivering en industrieel water mogen wel in particuliere handen komen. De beslissing was een kentering in het denken van het paarse kabinet, dat tot dan toe de liberalisering van de Nederlandse nutssectoren als geloofsartikel had. Het was ook een nederlaag voor minister Jorritsma (Economische Zaken), die veel vaart heeft gegeven aan het openbreken van de elektriciteits- en de gassector.

Ook voor Nuon, vooral bekend als sponsor van de voetbalclub Vitesse, was het waterbesluit een bittere pil. Het nutsbedrijf is nu nog in overheidshanden, maar begeert op termijn een beursnotering. De regionale leverancier van gas, water en stroom heeft daarnaast ook internationale ambities en pioniert daarvoor al in China en Cuba. Om mee te kunnen doen met de grote jongens, zoals de Franse watergigant Vivendi, moet volgens topman Swelheim ook de openbare watervoorziening in het pakket zitten. Met een half miljoen `tap-punten' telt Nuon internationaal niet echt mee – een miljoen geldt als het minimum – maar met de kranen van WML erbij komt Nuon op 1,1 miljoen stuks. Omdat Nuon op termijn in particuliere handen komt, zal nu een eigendomsconstructie moeten worden verzonnen om het drinkwater formeel in overheidshanden te houden.

Een dergelijke constructie verheldert niet bepaald het onrustige beeld van de watersector. Wereldwijd is de watersector enorm in beweging door liberalisering en vaak privatisering, die inmiddels grote internationale spelers hebben gebaard. In Nederland streven waterbedrijven en hun eigenaren, voornamelijk provincies, naar verlaging van de kosten en zoeken die vooralsnog in schaalvergroting. De vraag is alleen: hoe?

In waterland zijn nu twee stromingen zichtbaar, namelijk een die uitgaat van het multi utility-concept en een die uitgaat van de `waterketen'-gedachte. Het multinutsbedrijf is het troetelkind van Jorritsma en de ambitie van bijvoorbeeld Nuon-ENW. Dat bedrijf biedt zowel gas en stroom als water aan en bespaart op de kosten, doordat voor deze diensten maar één rekening de deur uithoeft. Bij de onder meer door minister Pronk gekoesterde `waterketen'-gedachte wordt de productie van water `in de kolom geïntegreerd': van pomp tot kraan. De waterketen, die vooral regionaal wordt gevormd, levert volgens het wateronderzoeksbureau Kiwa de grootste kostenbesparing op als je alleen naar het water kijkt.

Beide concepten hebben een rol gespeeld bij de fusieperikelen in het zuidoosten van Nederland. Topman J. Huberts van WML is een fan van het multinutsbedrijf en was deze zomer dan ook al bijna rond met Nuon-ENW. Toen Waterleidingbedrijf Oost-Brabant (WOB) op de valreep aanklopte, wilde de provincie Limburg toch nog een poging wagen om samen met WOB en Waterbedrijf Gelderland (WG) een groot waterbedrijf te vormen in Aquilex – tot grote vreugde van Pronk, die daarvoor zelfs een persbericht liet uitgaan.

Aquilex paste goed in de waterketengedachte, bijvoorbeeld doordat de WOB gebruik zou kunnen gaan maken van het nieuwe, voor WML eigenlijk te grote waterbekken in het Limburgse Heel. Op de achtergrond speelde overigens ook mee dat Limburg er geen behoefte aan hand om in de gedaante van Nuon een belangrijke concurrent van het eigen energiebedrijf PNEM/Mega binnen te laten.

Nu het Oost-Brabantse WOB eerst gaat praten met het West-Brabantse WNWB, heeft WML afgehaakt. Voor Gelderland betekent dat het einde van Aquilex, meent WG-directeur J. van der Laan, die ook een aansluiting bij NUON en WML niet ziet zitten. ,,NUON wil naar de beurs, terwijl wij het zoeken in samenwerking met de waterschappen, zuivere overheidsbedrijven. Het multinutsconcept en de waterketen sluiten elkaar niet uit, maar ze zijn wel erg lastig te combineren.''