DE ENIGE ECHTE VLIEGENDE FRIEZIN

Muhammad Ali, Michael Jordan, Carl Lewis, Johan Cruijff, Fanny Blankers-Koen – ze zijn allen tot winnaar van een van de vele eeuw- verkiezingen uitgeroepen. Tussen al die illustere namen staat ook die van een paard: Action Skoatter, de Nederlandse draver van de eeuw.

Wie het over de `Vliegende Friezin' heeft, bedoelt niet Atje Keulen-Deelstra, Marianne Timmer of een andere schaatsster uit het hoge noorden, maar Action Skoatter. Een paard met een grote-mensenbijnaam. De schimmelmerrie doet met haar erelijst dan ook niet onder voor andere topsporters: 79 overwinningen in 113 koersen, een prijzenbedrag van ruim een miljoen gulden en nu dus de titel `draver van de eeuw'.

,,Action was zó subliem'', zegt de Friese veehandelaar Eelke Kruis. ,,Nog altijd als ik naar videobeelden van haar kijk, krijg ik kippenvel.'' Kruis is samen met compagnon Evert Gaastra eigenaar van het toppaard. Ze zijn trots op de eervolle uitverkiezing, georganiseerd door de Stichting Nederlandse Draf- en Rensport (NDR) en het vakblad Paardesport in Ren en Draf. De nu 16-jarige Action Skoatter, die in mei '93 haar laatste wedstrijd liep, bleef op de ranglijst alle andere grote Nederlandse dravers voor, zoals Yellowa, Henri Buitenzorg, Quicksilver S en Kees Verkerk.

Wat maakt Action Skoatter net iets populairder? Ze was als merrie een bijzondere verschijning in een hengstenwereld en had ook nog eens een rode kleur. Bovendien was ze een pure aanvaller en dat spreekt in elke tak van sport aan. Kruis: ,,Action brandde altijd weg, nam altijd meteen de kop. Zo won ze dan. Dat was haar handelsmerk. Veel andere paarden zie je vaak pas op het laatste stuk.''

,,Ze wou altijd voorop'', vertelt Appie Bosscha. De nuchtere Fries was de vaste berijder van Action Skoatter. Niemand anders kende het draversgedrag van het paard beter dan Bosscha, die nog steeds als trainer werkzaam is op het entrainement van Kruis in Terband, nabij Heerenveen. ,,De grote cracks winnen meestal van kop af'', stelt Bosscha. ,,Als je in het veld blijft zitten, kan er van alles gebeuren. Het was de grote klasse van Action dat ze meteen de kop wilde nemen. En waarom zou je daar dan niet van profiteren? Daarom liet ik haar altijd maar gaan.'' Kruis: ,,Haar bovenlichaam lag altijd prachtig in balans. Een journalist heeft eens geschreven dat als je voor een koers een glas bier op haar rug zou zetten dat dat na de finish nog vol zou zijn.''

Het paard zelf blijft onbewogen onder alle loftuitingen. Ze heeft, vijf maanden drachtig, wel wat anders aan het hoofd. Nadat ze uit de stal is gehaald, hapt Action gulzig in de bos wortels die Kruis haar voorhoudt. ,,Ze mag graag eten, die tante'', zegt de eigenaar. Hij heeft het paard nog niet verteld van de uitverkiezing. ,,Dat zal ze toch niet begrijpen'', zegt Kruis. Hij beschouwt Action Skoatter als een lid van zijn gezin, dat verder bestaat uit echtgenote Alie en drie dochters. ,,Action mag bij ons ook van haar oude dag genieten en mag hier uiteindelijk ook doodgaan. Want ze heeft veel voor ons betekend.''

Binnenkort verschijnt een boek over het leven van Action Skoatter. Schrijfster Marian de Boyen, pseudoniem van Marian Houtzager, was verkocht toen ze de merrie in een van haar eerste koersen zag lopen. ,,Ik zag meteen hoe bijzonder ze was. Een boek waardig'', aldus Houtzager. Ze deed bijna anderhalf jaar over het boekwerk van bijna vierhonderd pagina's, getiteld Action Skoatter aan de leiding. Houtzager woont in het westen, maar reist regelmatig naar Friesland voor een bezoek aan de familie Kruis en hun toppaard. De schrijfster: ,,Elke keer als ik er ben, komt Action meteen naar me toegelopen. Je kunt zeggen dat we een vriendschap voor het leven hebben.''

En dan te bedenken dat de aanschaf van Action Skoatter een pure toevalstreffer was. Zeventien jaar geleden togen Gaastra en Kruis naar de liquidatieveiling van stal Buitenzorg. Ze wilden een fokmerrie aanschaffen, maar de paarden die ze wilden hebben, bleken te duur. Tegen het einde van de veiling boden ze `zo maar' 4.000 gulden voor ene Miss Dartel, die met een prijzengeld van 26.000 gulden geen groot draversverleden had. Niemand was bereid meer te betalen en zo ging de roodschimmel mee naar Heerenveen. Ze was drachtig. Een half jaar later, op 1 juni 1983, werd Action Skoatter geboren.

Action bleek al snel een bijzonder paard te zijn. Met name Gaastra wilde haar dan ook wel verkopen. ,,Hij is een fokker, ik ben meer voor de sport'', vertelt Kruis. ,,Toch hebben we twintig jaar lang nooit een onmogelijk woord met elkaar gehad.'' Kruis kreeg Italianen op bezoek die een hele mooie prijs, 100.000 gulden, voor de jonge Action boden. Gaastra en Kruis gingen akkoord, tot woede van de rest van de familie Kruis. ,,De hele zaak was hier overstuur'', lacht de veehandelaar. Hij kon niet meer terug, want hij had zijn woord gegeven. De kandidaat-kopers hadden een optie voor een week gekregen, maar belden pas na negen dagen, zodat Kruis zonder problemen onder de deal kon uitkomen. ,,Toen hebben Evert en ik besloten Action nooit te verkopen.''

De Duitse paardenmiljonair Alwin Schockemöhle bood later tevergeefs een miljoen voor de Nederlandse topdraver. Action Skoatter had toen net diens beste paard, Europees kampioen Every Way, in Mönchengladbach verslagen. Het was een van de mooiste zeges van de Friese merrie. De paardenwereld stond op zijn kop. Kruis: ,,Schockemöhle kon niet begrepen dat niet alles voor geld te koop was. Maar het is mij nooit om het geld te doen geweest.''

Toch voelde Kruis vaak de druk van het presteren. Action Skoatter was een paard met een eigen supportersschare. ,,Er zouden een keer voor de Prijs der Giganten in Hilversum acht bussen met supporters uit Friesland meegaan'', put Kruis uit zijn rijke geheugen. ,,Het probleem was dat Action een dag voor de wedstrijd stijf was en eigenlijk niet kon lopen. We hebben geprobeerd met wol om haar rug de stijfheid weg te krijgen. Voortdurend werd er door mensen gebeld of Action wel kon lopen. Want die bussen waren wel besteld. Dan slaap je toch niet lekker. Uiteindelijk heeft ze wel gelopen. Ze won toen zelfs nog haar serie en werd tweede in de finale.''

Het is nu alweer zesenhalf jaar geleden dat Action Skoatter haar laatste koers liep. Kruis denkt niet dat ze het draven mist. ,,Maar je weet het nooit. Action heeft altijd een eigenzinnig karakter gehad. Een paard met flinke kuren. Ze is onverschillig in haar doen en laten. Maar als ze bij Gaastra staat en ze daar de muziek van de kunstijsbaan hoort, dan raakt ze overstuur. Dan herinnert ze de koersen van vroeger. Want paarden vergeten niet.''

Natuurlijk is Action tegenwoordig gewild als fokmerrie. Hoe snel zouden haar nazaten wel niet kunnen zijn? Maar het wil niet erg lukken met het nageslacht. Ze wierp pas twee veulens. Zoon Naction Skoatter is drie jaar en behoorde ondanks de nodige blessures afgelopen jaar tot de beste tien dravers van zijn leeftijd. Hij werd in tegenstelling tot zijn moeder wel verkocht, maar wordt nog steeds getraind bij Kruis. De veehandelaar heeft voor zijn vrouw en drie dochters vier van de zestien aandelen gekocht.

Meastro was het eerste kind van Action. Hij werd in 1995 geboren en de blijdschap was groot. Een dramatisch ongeluk maakte snel een einde aan het feest. Tijdens een gezamenlijk uitstapje in de wei schopte Action in haar enthousiasme haar eigen zoon dood. Gaastra zag het gebeuren. ,,Action trapte in één keer, bats, achteruit. Precies in de milt.'' Het paardje werd op de achterbank van de Mercedes van Kruis naar de veearts in Wolvega gebracht, maar de hulp kwam te laat. ,,Op advies hebben we Action bij het dode veulen in de stal gezet. Na drie dagen deed ze er zelf stro over, toen was haar rouwproces voorbij.''

Nu is Action eindelijk, met dank aan veearts Glas, weer drachtig. In april van volgend jaar wordt het veulen verwacht. Kruis en zijn vrouw kijken ernaar uit. Ze hebben de voorgaande keren geconstateerd dat Action een goede moeder is. ,,Ze was zo gek met haar kinderen, we herkenden haar gewoon niet meer'', vertelt Eelke Kruis. ,,Action houdt van gezelschap. We zetten daarom altijd een ander paard bij haar. Dat was bij wedstrijden in het buitenland een probleem. Dan had ze echt heimwee. We hebben weleens een geit meegenomen en bij Action in de stal gezet, maar dat werkte niet erg.''