Bezinning op gehalte van beschaving

Koningin Beatrix hield op eerste kerstdag haar traditionele kersttoespraak. Hieronder de integrale tekst.

Het licht breekt door in het donker van het menselijk bestaan. Dit is de boodschap van Kerstmis, die overal in onze wereld nu al bijna tweeduizend jaar wordt gehoord. De komst van Jezus Christus plaatst zowel onze verhouding tot God als de betrekkingen tussen mensen in een nieuw schijnsel.

Met die geboorte begint onze jaartelling, aangeduid met voor en na Christus. Ook wordt gesproken van tweeduizend jaar christelijke beschaving. De overgang van het ene millennium naar het andere nodigt uit tot bezinning op het gehalte van de beschaving: waardering van leven, zorg om menselijke waardigheid en eerbied voor de schepping. Beschaving is geen gegeven, maar een dagelijkse opdracht voor wie nu leven. Daarbij voelen wij, op zoek naar de juiste wegen, behoefte aan richting en steun. Al bijna twee millennia lang vinden velen zo'n kompas in de woorden en daden van Christus. Zo blijft Kerstmis een ijkpunt in de bezinning op de tekenen der tijden.

Tegen het einde van deze eeuw bedrukt ons het besef van de `duistere kant' van de mensheid. Geweld lijkt onuitroeibaar en ingrijpen in vijandelijkheden uiterst moeilijk. Wel wordt nu erkend dat bij wreedheid en gruweldaden niet werkeloos mag worden toegekeken. In deze eeuw van oorlogen is ook het bewustzijn gegroeid dat machtsuitoefening – zowel tussen staten als binnen landen – moet worden getoetst aan de internationale rechtsorde. Was aanvankelijk nationale soevereiniteit een onaantastbaar begrip, nu winnen internationaal aanvaarde normen meer en meer aan gewicht. Wie misdrijven tegen de menselijkheid begaat, weet dat de wereldgemeenschap zulke daden bestraft wil zien. Dit is een van de meest hoopgevende ontwikkelingen in onze tijd.

Het was een eeuw vol tegenstellingen en spanningen. Ongekend sterke machtsposities werden opgebouwd, zowel van staten en bedrijven als van individuen. Toch was dit niet alleen een tijd van concentratie en ook misbruik van macht, maar evenzeer de eeuw van ontplooiing van het recht. Recht schept orde en bindt mensen: het kan de gemeenschap bij elkaar houden. Het garandeert ook vrijheid, al is die niet vrijblijvend. Bij rechten van mensen gaat het om wederzijds verplichtende bescherming van noden en belangen. Universeel is de verplichting rechten van anderen te respecteren. Zo staan recht en plicht niet tegenover elkaar, maar zijn zij juist verstrengeld in het begrip verantwoordelijkheid. Als de organisatie van een samenleving is gericht op recht en rechtvaardigheid, wordt des te meer gevraagd van mensen zelf. Zij zijn het immers die in de praktijk van het leven van dag tot dag de normen moeten wààrmaken.

Voor vele volkeren die leefden onder dictatoriale regimes bracht dit laatste decennium een einde aan de onderdrukking. De weg van staatsideologie naar democratie en vreedzaam samenleven is verre van eenvoudig. Democratie biedt ruimte aan veel verschillende meningen en roept daarmee tegenstellingen op. Daarom zijn heldere regels vereist die door iedereen aanvaard moeten worden. Democratie vraagt bovendien om mondige burgers met hart voor de publieke zaak en oog voor de belangen van minderheden en andersdenkenden. Iedere maatschappij kent groepen mensen die andere opvattingen hebben en kiezen voor eigen vormen van leven en samenleven. Ook hebben stromen migranten overal een nieuwe, pluriforme werkelijkheid geschapen. Respect voor een ieders eigenheid in overtuiging en cultuur is voor allen een verplichting. Hierbij gaat het om meer dan louter tolerantie. Het komt aan op erkenning van menselijke waardigheid en gelijke rechten. Alleen zò kan een wereld ontstaan van vrijheid, gerechtigheid en vrede.

In de moderne samenleving wordt gezag niet langer als vanzelfsprekend aanvaard. Overal ter wereld staan hiërarchische verhoudingen onder druk. Wie verantwoordelijkheid draagt moet natuurlijk verantwoording afleggen. Een ieder die voor het voetlicht treedt zal op zijn prestaties worden beoordeeld. De kritische houding waarmee waarheid wordt onderzocht en geloofwaardigheid getoetst is zeker positief. De vraag naar openheid is gerechtvaardigd, maar als commercie intimiteit tot openbaar bezit maakt, dreigt het recht op de persoonlijke levenssfeer – een van de grote verworvenheden van deze eeuw – te worden geschonden.

De laatste honderd jaar waren ook het tijdperk van de moderne wetenschap met baanbrekende uitvindingen en de ongebreidelde toepassing van informatie- en communicatietechnologie. Hiermee zijn grenzeloze mogelijkheden geopend tot vooruitgang. De maatschappij is voorgoed veranderd. Communicatie-middelen maken informatie alom toegankelijk en mensen worden wereldwijd met elkaar verbonden. Bij alle technische mogelijkheden tot uitwisseling mag echter de menselijke interactie nièt uit het oog worden verloren. In de komende eeuw zal het er bovendien om gaan de nieuwe kennis en kansen aan de gehele mensheid ten goede te laten komen.

De technische ontwikkeling heeft ook het vreselijke vermogen tot vernietiging meegebracht. In twee wereldoorlogen werd massaal dood en verderf gezaaid. Maar nadat tenslotte de agressors waren verslagen, overheerste de overtuiging `Nooit meer oorlog!'. West-Europa verwierp het nationalisme en koos voor collectieve veiligheid en economische eenwording. Ook politieke integratie komt stap voor stap dichterbij. Europeanen staan nu voor de opgave de herwonnen vrede en welvaart voorgoed te verankeren in de maatschappij. De belangrijkste uitdaging ligt in oostelijke richting. Waar economische en sociale achterstand samenvalt met etnische tegenstellingen en nationalistische gevoelens, kan alleen perspectief op aansluiting de weg openen naar vreedzame en rechtvaardige verhoudingen. Vanuit het eigen geloof in democratie en rechtsstaat heeft het rijke deel van Europa de plicht daaraan bij te dragen.

Miljoenen profiteerden van een onvoorstelbare verbetering van de welstand. Maar tezelfdertijd werd de ongelijkheid schrijnender dan ooit. Dagelijkse zorgen om het bestaan bepalen het leven van velen: mensen die kwetsbaar zijn, arm, ontheemd en vervreemd. In onze eeuw is de overtuiging gegroeid dat ook deze mensen recht hebben op een redelijk bestaan. Daarmee kreeg sociale gerechtigheid nieuwe inhoud; zowel in onze naaste omgeving als ook in de gemeenschap van volkeren. Nu de wereld zozeer is ontsloten, heeft het streven naar rechtvaardigheid in de internationale economische verhoudingen een klemmend karakter gekregen.

Intussen vormt de voortdurende toename van materiële productie een ernstige bedreiging van de draagkracht van de aarde. Steeds meer dringt het besef door dat onze toekomst op het spel wordt gezet. Hieruit worden langzaam aan ook consequenties getrokken. Zo werd dit de eeuw van het milieubewustzijn. Nooit eerder was onze natuurlijke omgeving zozeer aangetast, maar tegelijk werd de verantwoordelijkheid van de mens voor de schepping – met al haar schepselen – nimmer zo serieus genomen. De aarde is ons erfgoed; de zorg daarvoor is de mensheid toevertrouwd. Mensen zoeken nu naar een nieuwe verhouding tot de natuur en zien in de verplichtingen tot zorgvuldig beheer hun grote opdracht – ook jegens toekomstige generaties.

De vorige eeuw werd gekenmerkt door de opkomst van organisaties van groepen mensen die zich maatschappelijk voelden achtergesteld. In het tijdperk dat nu ten einde loopt, werden vertrouwde verbanden losser en kwam het individu centraal te staan. Dit proces heeft geleid tot grotere zelfstandigheid en de vorming van sterke burgers die tegen onrecht durven op te komen. Meer en meer weet men zich persoonlijk verantwoordelijk voor de inrichting van eigen leven. Maar individualisering brengt ook gevaren mee. Verschraling van groepsgevoel kan mensen onverschillig maken. Waar solidariteit wordt uitgehold, gaat eigen belang overheersen en dreigen anonimiteit en eenzaamheid. Daarom wordt nu de noodzaak gevoeld te zoeken naar nieuwe vormen van menselijke verbondenheid en saamhorigheid.

Zo staan wij vandaag voor belangrijke uitdagingen. Hierbij blijven de woorden en daden van Christus voor velen een betrouwbaar kompas. In zijn geboorte maakt God humaniteit en naastenliefde zichtbaar. Een nieuwe boodschap wordt verkondigd van gerechtigheid en vrede op aarde. Hoe ver dit soms ook verwijderd lijkt van onze dagelijkse werkelijkheid, het is een geloof dat inspireert tot handelen.

Bij ons zoeken naar begaanbare paden wijst Kerstmis de weg. Juist op deze grens van twee millennia confronteert Christus komst in de wereld ons met de kracht van de liefde en de belofte van een hoopvolle toekomst. In een lied uit de eerste helft van deze eeuw wordt dit bezongen:

God lijkt wel diep verborgen

in onze duisternis,

maar schenkt ons toch een

morgen

die vol van luister is.

Ik wens U een gezegend kerstfeest.