Timoer uit Bakoe

Ik heb vroeger wel eens zo'n lijstje gemaakt en bovenaan stond Robert James Fischer als de grootste uit de schaakgeschiedenis, die langer is dan het millennium. Het zou bijna excentriek zijn om een ander aan te wijzen. Zelfs Kasparov zei dat als je keek naar het overwicht op zijn tijdgenoten, en dat is de eerlijke maatstaf, Fischer de grootste schaker was.

Toen hij in 1972 tegen Boris Spassky om het wereldkampioenschap speelde, keek de hele wereld een paar maanden lang naar een schaakwedstrijd, pasgeboren tweelingen kregen de namen Bobby en Boris en sinds die tijd verdienen topschakers veel geld.

In de discussiegroepen op het Internet en in de tijdschriftrubrieken met lezersvragen wordt nog steeds geroepen om de terugkeer van Bobby. En nog steeds worden er boeken over hem geschreven.

Het laatste is The Unknown Bobby Fischer door John Donaldson en Eric Tangborn. Een aardig boek. Net als voor een eerder boek van Donaldson, A Legend on the Road, dat ging over het maandenlange simultaantoernooi van Fischer in 1964, is ook nu weer ijverig schatgraverswerk gedaan. Jammer dat zoveel simultaantegenstanders van Fischer hun notatiebiljet niet meer konden vinden. De ware fan heeft nooit genoeg.

Een vriendelijk boek ook. Fischers interviews op de Filippijnse radio worden genoemd, maar niet de antisemitische scheldpartijen waaraan hij zich daar overgaf. De schrijvers zijn het ook niet verplicht. Ze streven geen volledigheid na en het gaat tenslotte om de onbekende Bobby Fischer.

Wat laat ik zien van de schaker van de eeuw? Uit nostalgische overwegingen geef ik de partij die veel beloofde dat later niet vervuld werd. De eerste partij tegen Spassky uit 1992, toen ze hun match uit 1972 nog eens over deden. Heel even leek het of Fischer nog de geweldenaar van vroeger was. Komt hij weer terug? Zal hij dan de echte strijd zoeken, tegen Kasparov? Zo droomden wij. Maar helaas, zo ging het niet.

Wit Fischer-zwart Spassky, Joegoslavië 1992

1. e2-e4 e7-e5 2. Pg1-f3 Pb8-c6 3. Lf1-b5 a7-a6 4. Lb5-a4 Pg8-f6 5. 0-0 Lf8-e7 6. Tf1-e1 b7-b5 7. La4-b3 d7-d6 8. c2-c3 0-0 9. h2-h3 Pc6-b8 10. d2-d4 Pb8-d7 11. Pb1-d2 Lc8-b7 12. Lb3-c2 Tf8-e8 13. Pd2-f1 Le7-f8 14. Pf1-g3 g7-g6 15. Lc1-g5 h7-h6 16. Lg5-d2 Lf8-g7 17. a2-a4 c7-c5 18. d4-d5 c5-c4 19. b2-b4 Pf6-h7 20. Ld2-e3 h6-h5 21. Dd1-d2 Te8-f8 22. Ta1-a3 Na twintig jaar afwezigheid nog steeds de ijzeren hand. Eerst de zware stukken tripleren achter de a-pion. 22...Pd7-f6 23. Te1-a1 Dd8-d7 24. Ta1-a2 Tf8-c8 25. Dd2-c1 Lg7-f8 26. Dc1-a1 Dd7-e8 27. Pg3-f1 Dan het paard richting a3 spelen. 27...Lf8-e7 28. Pf1-d2 Kg8-g7 29. Pd2-b1 Nu wit klaar staat om op b5 en a8 te ruilen en dan met Pa3 een pion te winnen, ziet Spassky zich gedwongen tot een stukoffer. 29...Pf6xe4 30. Lc2xe4 f7-f5 31. Le4-c2 Lb7xd5 32. a4xb5 a6xb5 33. Ta3-a7 Kg7-f6 34. Pb1-d2 Ta8xa7 35. Ta2xa7 Tc8-a8

36. g2-g4 Vervolgens gaat Fischer aan de andere kant tot actie over. Deze prachtzet bracht de schaakwereld in hemelse extase. 36...h5xg4 37. h3xg4 Ta8xa7 38. Da1xa7 f5-f4 39. Le3xf4 En tenslotte een stukoffer voor de koningsaanval. 39...e5xf4 40. Pf3-h4 Ld5-f7 41. Da7-d4+ Kf6-e6 42. Ph4-f5 Le7-f8 43. Dd4xf4 Ke6-d7 44. Pf5-d4 De8-e1+ 45. Kg1-g2 Lf7-d5+ 46. Lc2-e4 Ld5xe4+ 47. Pd2xe4 Lf8-e7 48. Pd4xb5 Ph7-f8 49. Pb5xd6 Pf8-e6 50. Df4-e5 Zwart gaf op. Het was een wonder van strategische rechtlijnigheid.

Wie is de schaker van de volgende eeuw? De kandidaat die het vaakst wordt aangewezen is Timoer Radjabov uit Bakoe, twaalf jaar oud. Zijn naam doet ons al ijzen, want wij denken aan de wrede Mongoolse veroveraar Timoer Lenk uit de veertiende eeuw, die zo van schaken hield dat hij zijn zonen en steden naar schaakstukken noemde.

De nieuwe Timoer schaakt sinds zijn derde jaar en studeert vier of vijf uur per dag. Behalve zijn vaste trainer was ook Viktor Kortchnoi een tijdje bij hem op bezoek en Timoer vond hem erg aardig.

Met Kasparov heeft hij gemeen dat hij in Bakoe geboren is, de steun heeft van de schaaklievende president van Azerbeidzjan Geidar Aliev, en dat hij de joodse naam van zijn vader heeft ingeruild voor de voor lokale patriotten aantrekkelijker naam van zijn moeder. Dit leer ik uit een artikel van Tim Wall in New in Chess.

Zijn kracht zal die van Kasparov toen die twaalf was niet veel ontlopen. Radjabov is internationaal meester en Europees kampioen van de schakers tot en met achttien jaar. Bij het wereldkampioenschap in die categorie, dit jaar in Spanje gespeeld, was hij favoriet en hij leek het ook te gaan winnen, maar tegen het eind verloor hij een partij en hij werd slechts vierde. Ach, Kasparov won ook nog niet alles op die leeftijd.

Wit Radjabov-zwart Gagoenasjvili, Bakoe 1999

1. Pg1-f3 c7-c5 2. b2-b3 Pg8-f6 3. Lc1-b2 e7-e6 4. c2-c4 b7-b6 5. g2-g3 Lc8-b7 6. Lf1-g2 Lf8-e7 7. 0-0 0-0 8. Pb1-c3 a7-a6 9. d2-d4 c5xd4 10. Dd1xd4 d7-d6 11. Tf1-e1 Pb8-d7 12. e2-e4 Dd8-c7 13. Ta1-d1 Ta8-c8 14. h2-h3 Tf8-d8 In New in Chess merkt Radjabov op dat de Hongaar Csom in bijna dezelfde stelling 14...Tfe8 tegen hem speelde, wat hij beter vindt. Dat hij die partij tegen een grootmeester die vroeger wel eens `wereldkampioen positiespel' werd genoemd overtuigend won, laat Radjabov met voorname terughoudendheid ongezegd. 15. Dd4-e3 Le7-f8 16. Pf3-d4 Td8-e8 17. g3-g4 Pd7-e5 18. De3-g3 Pe5-g6 19. Pd4-e2 Lb7-c6 20. g4-g5 Pf6-d7 21. h3-h4 Pd7-c5 22. h4-h5 Pg6-e5 23. f2-f4 Pe5-d7 24. Pe2-d4 Lc6-a8 25. h5-h6 g7-g6 26. Pc3-d5 Hij kon niet alles doorrekenen, maar genoeg om intuïtief te beseffen dat het stukoffer correct moest zijn. 26...e6xd5 27. e4xd5 b6-b5 28. Dg3-c3

Zwart dreigt op de diagonaal a1-h8 mat gezet te worden. De beste verdediging was volgens Radjabov 29...f6 30. gxf6 Pxf6. Hoe ijverig hij als analyticus is, kan blijken uit het feit dat hij een hoofdvariant geeft die eindigt op de 46ste zet met de conclusie dat wit een gewonnen eindspel heeft. 28...Te8xe1+ 29. Td1xe1 b5-b4 30. Dc3-e3 Pd7-f6 Zwart ziet zich gedwongen om materiaal terug te geven, maar ook daarna is de witte aanval oppermachtig. 31. g5xf6 Lf8xh6 32. Pd4-f3 Dc7-d7 33. Pf3-g5 Tc8-f8 34. Lg2-h3 Dd7-b7 35. Lh3-g4 Lh6xg5 36. f4xg5 Db7-b6 37. Lb2-d4 La8-b7 38. De3-h3 h7-h5 39. Lg4xh5 Db6-d8 40. Lh5xg6 f7xg6 41. f6-f7+ Zwart gaf op.