Solidariteit zoekt kapitaal

Sterft, gij oude vormen en gedachten

Slaaf geboor'nen, ontwaakt! ontwaakt!

De wereld steunt op nieuwe krachten

begeerte heeft ons aangeraakt.

Zou een zelfstandig commerciële Vara 1 mei nog vieren? Of wordt dat juist een avond met de succesvolle sandwichformule van Paul de Leeuw en het Lagerhuis onder het motto: wie zijn erfgoed verloochent is de winst van de nieuwe vrijheid niet waard?

De Vara overweegt te breken met de oude vormen en het publieke omroepbestel te verlaten. Op die manier wil zij haar eigen identiteit behouden die wordt bedreigd door een centrale herschikking van de programma's die de drie publieke netten meer concurrentiekracht tegenover de commerciële omroepen moeten geven. Televisie is een bedrijfstak geworden waarin bedrijven werken die elkaar aftroeven met het grote geld om sport- en filmrechten te kopen.

De Vara is een van de maatschappelijke organisaties die hun positie opnieuw moeten verankeren om stand te houden in de nieuwe kapitalistische revolutie. Binnen de coöperatieve Rabobank spelen vergelijkbare dilemma's: hoe moeten wij meedoen in het razendsnelle samenklonteringsproces in de Europese financiële wereld? Welke keuzes moet het kabinet maken voor Schiphol, een essentieel deel van de publieke infrastructuur?

Begrippen als solidariteit en gemeenschapszin zijn typerend voor private organisaties als Rabobank en de Vara. In wezen waren zij beide emancipatiebewegingen: de een van boeren, de ander van arbeiders.

Zij hebben beide op hun eigen manier een spilfunctie in delen van het maatschappelijk middenveld: de Rabobank in CDA en agrarische wereld, de Vara in de sociaal-democratie en de semi-publieke sector. Bij Schiphol moet de overheid als grootaandeelhouder en maatschappelijk regisseur waken over de publieke taken.

De oude vormen wringen steeds pijnlijker. De Rabobank was een kredietcoöperatie voor boeren die tegenwoordig alle mogelijke financiële diensten levert, maar zich nog steeds voorstaat op lokale wortels en prijsvoordelen voor leden. Het 100-jarig bestaan in 1997 is mede gevierd met pogingen om de relatie met de leden te verstevigen.

De Rabobank wil nog steeds niet naar de effectenbeurs en zich overgeven aan shareholder value, maar heeft wel hard kapitaal nodig om mee te kunnen doen in de financiële vaart der volkeren. H. Smits (ex-Schiphol), de nieuwe voorzitter van de hoofddirectie, is in zijn eerste jaar twee nieuwe wegen ingeslagen: samenwerkingen met gelijkgestemde Europese banken in Duitsland en Italië en de uitgifte van aandelen zonder stemrecht.

De bank gaat deze aandelen ook bij haar eigen achterban plaatsen. Een ideetje voor de Vara? NCRV en Avro zijn al druk bezig hun leden nauwer te betrekken bij hun programma's en doelstellingen. Als 500.000 Vara-leden/gidsabonnees 100 euro (de koers van ,,volksaandeel'' KPN) overhebben voor hun omroep levert dat 110 miljoen gulden op als startkapitaal. Maar hoe bloeiend is het verenigingsleven waar de directeur van het bedrijf ook de voorzitter is van de vereniging?

En de overheid? Eén minister, twee consequenties.

Minister T. Netelenbos (PvdA) vorige week over de Nederlandse Spoorwegen (100 procent staatsbedrijf). ,,Zo kan het niet meer. De positie waarin we nu als overheid verkeren is de slechtste van alle. De Nederlandse Spoorwegen moeten onder de tucht van de markt of onder de tucht van de staat.'' Uitkomst: geen privatisering, maar wellicht extra greep op de NS.

Netelenbos afgelopen zondag over Schiphol. ,,De luchthaven moet of de tucht van de staat, of de tucht van de markt hebben. Een beetje er tussenin is niet aan te sturen.''

Uitkomst: Schiphol (kapitaal voor 72,8 procent in handen van de staat) stevent af op ruime private slagkracht. Dat is plezierig voor de directie, die haar plannen voor samenwerkingen (deze week al een aankondiging met Frankfurt) en overnames kan uitvoeren. Het maakt de publieke discussie over ruimtelijke ordening, milieu en verkeer en vervoer nog weer ingewikkelder.

De NS is ,,maar'' een vervoerder, Schiphol is een vorm van infrastructuur. De overheid introduceert door de privatisering een nieuwe partij aan tafel, met eigen belangen (verwoord door de directie) en een nieuwe achterban van aandeelhouders die het om het financiële rendement is te doen. Of het kabinet het nu leuk vindt of niet: wie Schiphol privatiseert versterkt de krachten die denken in termen van rendement boven milieu.

Zo draagt de overheid in de beste liberale tradities bij aan een verdere individualisering van de besluitvorming. Aan de burger de keuze welke pet hij wil opzetten in het Schiphol-debat: als vliegende consument, als werknemer in een Nederland Distributieland bedrijf, als belegger, als belastingbetaler, als kiezer?