Het verbond tussen Coca Cola en Kosovo

Ontwerpbureau DEPT keert zich tegen de consumptie- maatschappij. ,,De dingen op de wereld waar we moeite mee hebben, proberen we mooi te maken.''

Hun ontwerpbureau kent telt drie man, Mark Klaverstijn (25), Leonard van Munster (27) en Paul du Bois-Reymond (25). De huisvesting, een ruimte in een voormalig schoolgebouw in de Staatsliedenbuurt in Amsterdam, mikt niet op sjiek. Maar dat kleinschalige en onopgesmukte past bij hun mentaliteit: alles zelf doen en dicht bij het straatleven blijven. Direct na hun gezamenlijke eindexamenpresentatie op de Rietveld Academie drie jaar geleden zijn ze begonnen, onder een naam die ze in het woordenboek vonden bij de afkortingen: DEPT, departement, afdeling. Dat gaf goed aan, vonden ze, dat het grafische vormgeven voor hen veel verschillende richtingen omvat, van het ontwerpen van t-shirts en postzegels tot het maken van websites en video-performances. Sindsdien is het snel gegaan. Naast allerlei kleine opdrachten ontwierpen ze de huisstijl voor discotheek RoXY en `jongerenzegels' voor de PTT, werden ze bij de manifestatie Inner City in de Rai door dertigduizend man toegejuicht voor een video-performance en namen ze deel aan de tentoonstelling Do Normal, Dutch Design in Los Angeles. Al die verschillende activiteiten voeren ze terug op een kastje: de computer.

Ik ben nog maar tien minuten binnen of ik zit al achter een van hun computers en kijk op hun website naar een aantal virtuele knoppen. `Porno', staat op zo'n knop, en `RoXY', `War' of `What's cool?'. Ik kies voor `RoXY', de legendarische, afgebrande disco, en het scherm vult zich met plaatjes en tekst waaruit ik weer een keuze kan maken. Neem ik `Pussy lounge'? `Drum `N' Bass'? `Stay hard'? Het laatste. Nu krijg ik naast wat praktische informatie over de vaste dansavond voor gay's een plaatje te zien van een gespierde naakte man. Als ik op hem klik, klinkt house-muziek en rijst en daalt zijn penis alsof hij opvliegers heeft.

DEPT (elkaar het hele gesprek door eensgezind aanvullend): ,,Je kunt van alles met dat plaatje doen, zoals zelf het ritme van de muziek en de bewegingen van de man bepalen. Op zo'n manier doe je meer met een beeld dan er alleen maar naar kijken, en komt ook het idee of de stijl van een avond veel sprekender over. We hebben naast de huisstijl ook de website voor de RoXY gemaakt, en flyers en video-performances. Ze lieten ons daarbij helemaal vrij en fungeerden bijna als een sponsor.''

Cowboys

Ze halen een stapeltje flyers tevoorschijn, kleine, acht pagina's tellende boekjes die elk een bepaalde thematiek en sfeer hebben. Ik zie cowboys, consumptie-artikelen, cartoons, telkens gelardeerd met teksten die druipen van een Amerikaans soort hyper-enthousiasme, zoals `Change the style - get wild' en `Letting your spinal cord swing like a dogs tail in full effect.' Helemaal jeugdcultuur, zeg ik.

,,Dat is onze achtergrond, ja, en wij werken met symbolen en tekens die daar uit voortkomen. Maar we richten ons wel op een zo groot mogelijk publiek. Communicatie is voor ons van het grootste belang.''

Voor wie niet met die cultuur vertrouwd is, is het grotendeels geheimtaal.

,,Dat kan best, maar de esthetische waarde van wat we maken compenseert dat weer. Voor ons staat de beeldende kracht voorop. Die moet mensen aanspreken, daarmee communiceer je in de eerste plaats.''

Die esthetische waarde is sterk op effect gericht.

,,We willen wat we te zeggen hebben zo duidelijk en direct mogelijk overbrengen. Daar gebruiken we allerlei middelen voor en daar nemen we ook risico's bij. Die verplichting om duidelijk te zijn hoort bij ons vak en dat maakt het voor ons spannend, veel spannender dan wat er bijvoorbeeld in de kunst gebeurt. In de kunstwereld vinden we niets dat onze wereld vertegenwoordigt. Iedereen praat elkaar na, maar een echte gedachte kom je zelden tegen. En risico's worden al helemaal niet genomen. Wat overheerst is een voorgeprogrammeerde esthetiek.''

Toch hebben jullie kort geleden in een heuse kunstruimte in Eindhoven geëxposeerd. Klaarblijkelijk biedt de kunstwereld toch iets wat je elders niet vindt.

,,We hebben de uitnodiging aangenomen omdat we wel eens langer op iets door wilden gaan, wat moeilijk is in ons vak, dat is waar. Het was ook bijzonder dat de bezoekers meer aandacht opbrachten dan we gewend zijn en we hebben veel geleerd over de manier waarop de omgeving en de presentatie de betekenis van iets kunnen beïnvloeden. Dat kan wel eens nuttig zijn voor ons toegepaste werk.''

Ze tonen foto's en videobeelden van de tentoonstelling. Ik zie een twaalf meter lange collage van schilderijen, muurtekeningen, krantenknipsels, ordnermappen en monitoren. De mengeling van media brengt de meest uiteenlopende werelden bij elkaar, zoals de bombardementen op Kosovo met de uitreiking van de Oscars. Op een video lacht een meisje tot ze in huilen uitbarst waarna het lachen weer begint. Het is een onderdeel dat mij onmiddellijk aan 00KAAP doet denken, ofwel aan Gerald van der Kaap, de video-kunstenaar die met zijn werk voornamelijk in het clubcircuit optreedt. Dat blijkt te kloppen: op de Rietveld was hij een van hun leraren. Maar waar Van der Kaap de meest uiteenlopende beelden zo naast elkaar zet dat betekenissen door elkaar heen gaan lopen, daar vind je bij DEPT de behoefte om om commentaar te leveren op wat er in de wereld gebeurt, of zoals ze dat zelf noemen `een verhaal te vertellen'. Ook in dit geval.

,,Dit is een beeld van een dag uit ons leven aan de hand van de krant van die dag. We leveren hiermee onder meer commentaar op het cynisme van de sensatiepers en CNN die er niet voor terugdeinzen om oorlog en glamour met elkaar te verbinden.''

Ik vind dit niet bepaald maatschappijkritisch. Daarvoor zijn jullie te verliefd op de beeldtaal van de consumptiemaatschappij.

,,De consumptiemaatschappij is voor ons een gegeven. We zijn nu eenmaal opgegroeid in de jaren tachtig toen de wereld werd overgenomen door Coca Cola en Nike en alles voor de kids in het teken stond van hiphop, skate-boarding en Miami Vice. De logo's en beelden die erbij horen vinden we echt mooi.''

Wat vinden jullie er mooi aan?

,,Het frisse, vrolijke, de heldere kleuren, de directe communicatie, en natuurlijk de humor. Onze onderwerpen zijn vaak zwaar, maar we brengen ze met humor. Die ontstaat doordat we aan bekende beelden en consumptie-symbolen een draai geven die net een andere betekenis genereert, vanuit het principe: `Take it and throw it back at them'.''

Ik kijk naar een video-tape waarop je kunt dansen in clubs, het zogeheten VJ-ing of beaming. Hij heeft een vertrouwde boodschap: wij mensen ruïneren de planeet. Bloemen bloeien en sterven in onwezenlijk mooie kleuren, korenvelden verschralen goudkleurig, beken drogen glinsterend uit, over afvalbergen danst het Nike-logo, alles in razend tempo, met veel loops en andere vormen van beeldmanipulatie, reclame-achtige teksten, logo's en het bonkende ritme van house-muziek. De Apocalyps in de vorm van entertainment. Het systeem zal er niet onder lijden, zeg ik. Daarvoor zijn de stenen die jullie teruggooien te zacht.

,,We opereren vanuit optimisme. De dingen op de wereld waar we moeite mee hebben, proberen we mooi te maken.''

Waarom mooi maken wat lelijk is?

,,Omdat je daar kracht uit put, een positieve instelling maakt je gelukkig. Heel simpel.''

De beelden die ze gebruiken zijn fragmenten uit B-films, documentaires en commercials. Die fragmenten worden thematisch op videotapes bewaard: cowboys die naar links kijken, of naar rechts, boksers, honden en katten, mensen die opschrikken, Clinton, logo's.

,,Als je boksers die om elkaar heen draaien in een loop van tien minuten zet, lijken ze te dansen. We hebben daar drum `n' bass bij gezet, dat is muziek met snelle ritmepatronen, vrij agressief, waarbij dat bewegen goed tot zijn recht komt. Rap werkt hierbij niet, want tekst wordt door de kijker direct bij het beeld betrokken en dat is niet de bedoeling. Tekst kan in andere gevallen wel heel goed werken. Je neemt bijvoorbeeld Clinton die iets zegt, dat geluidsfragment herhaal je keer op keer tot het ritmisch wordt en dat combineer je dan weer met andere beelden. Zo ontstaat een nieuw verhaal.'

Het is in ieder geval een eigentijdse manier om te zeggen dat de betekenis van beelden niet vastligt.

,,Een woord kun je opzoeken in een woordenboek en dan weet je wat het betekent. Een beeld is meer een gevoel en dat kun je manipuleren. Bij ons wordt het woord een beeld.''

De invloed van graffiti is daarbij vaak overduidelijk, zoals bij de twee `jongerenpostzegels' die jullie voor de PTT hebben gemaakt.

,,Veel ontwerpers zien een plaatje als een beeld en de tekst daaronder als informatie. Voor ons is een `a' een beeld dat we opvoeren tot hij bijvoorbeeld bijna een `z' wordt. De computer heeft de mogelijkheden daarbij enorm uitgebreid, dat kun je aan de postzegels zien. De typografie is beeldvullend en refereert aan internet, computerspelletjes, sportlogo's. De typografie is kortom zelf een hele cultuur.''

Tentoonstelling

Het gesprek komt op hun deelname aan de tentoonstelling Do Normal, Dutch Design, vorig jaar in San Francisco en de kleine tentoonstelling die ze met een paar andere jonge Nederlandse ontwerpers als reactie daarop zelf georganiseerd hebben in Los Angeles: Dutch Design Dead.

,,We keerden ons daarmee tegen het welbekende beeld van het Nederlandse design als strakke, simpele en heldere vormgeving. Daar zit het idee van een nationale identiteit achter en daar kunnen wij niets meer mee. Onze vormgeving is sterk door de Amerikaanse cultuur beïnvloed, net als die van jonge ontwerpers in Japan, Brazilië of Finland. Net als wij reageren zij op Amerikaanse commercials, films en tv-series vanuit hun eigen achtergrond. Zo krijg je raakvlakken en via Internet zoek je elkaar op. Dan zie je bij de ander mogelijkheden waar je zelf niet opgekomen was. Omdat je die snel onder ogen krijgt, kun je ook weer snel je eigen keuze maken over wat je mooi vindt of niet.''

Ik zie het voordeel niet van die snelheid, zeg ik. Iets krijgt geen tijd om te bezinken. Als je zoals bij de videotapes dan ook nog een boodschap wilt overbrengen, wordt het al snel oppervlakkig.

,,Het werkt anders. De snelheid en veelheid leggen juist meer verantwoordelijkheid bij jou als consument. Je moet uit het grote aanbod in no time zelf iets samenstellen. Op die manier worden je hersenen getraind om lenig met informatie om te gaan en er je eigen weg in te zoeken. Het is bevorderlijk voor je intelligentie om al die beelden vliegensvlug te kunnen vergelijken en dan te kiezen wat voor jou het beste is.''

Dat is toch voor veel mensen niet mogelijk, al was het alleen maar omdat ze in andere tijden zijn opgegroeid.

,,Dat regelt zich wel. Je ziet dat er steeds meer labels en organisaties komen die voor een bepaald iets staan waarmee je je kunt identificeren, een kledingmerk bijvoorbeeld of een andere brand. Die merknamen bieden een wereld en een levensstijl aan die in zijn herkenbaarheid helemaal af is. Dat is prettig want dan hoef je niet meer zo te kiezen.''

Die werelden zijn wel door de commercie uitgedacht.

,,Vroeger volgde een arbeidersgezin ook een stramien en dat was veel benauwder. Nu biedt de markt je allerlei mogelijkheden om te zijn die je wilt zijn en je hoeft je tot niets te beperken. Er zijn heel veel opties, al moet je die wel leren hanteren. Je moet dus alert blijven. Net als de markt overigens. In het verleden had je één wereld, nu heb je er vele die bovendien sterk aan veranderingen onderhevig zijn. Daarom moeten instellingen en bedrijven zich nu steeds meer inspannen om mensen aan te spreken. Misschien is dat wel een hele goeie ontwikkeling. Het leuke van ons vak is dat wij wat dit betreft vooraan zitten. Vormgevers behoren tot de eersten die een produkt in de wereld zetten.''

,,Ik vind niet dat we erg op elkaar lijken. Heb je aan DNA-onderzoek gedacht?''

DEPT op Internet: www.dept.nl

`Jullie zijn te verliefd op de beeldtaal van de consumptiemaatschappij'