Spiegel

De oude loopgraven liggen nog langs de weg. De bomen zijn weggeschoten. Aan weerszijden van de grens staan twee rijen taxi's, verdeeld naar religie. Midden in de dennenbossen vraagt een wanhopige vreemdeling de weg naar Sarajevo. De Serviërs wijzen hem enkel naar hún Sarajevo, en dat is hier. De stad bestaat niet meer voor hen.

Door het voormalige Servische hoofdkwartier patrouilleren SFOR-wagens, en alles ademt rust en slaperigheid. Toch kan ik beter geen ritje maken langs de nieuwgebouwde villa van de oorlogsmisdadiger Karadzic, tien minuten van het centrum. ,,Dat zou niet verstandig zijn.'' Het pittoreske oude vrouwtje bij de ingang van de markt zei het wel tien keer op alle tv-networks: ,,Hij is en blijft onze enige echte president.''

Volgens de journalist Hrovoje Batinic is dit de tijd van het grote wegkruipen. De Bosniërs van alle partijen verschuilen zich nu in de menigte, achter een leider die sterker en rijker is. ,,Bij verkiezingen praten ze niet meer over de normale zorgen, maar over de `kosmische kwestie' en de `natie'. Zo ben je zelf ook niet meer verantwoordelijk. Het is steevast de ander.''

Hij beschrijft het Joegoslavië van tien jaar terug. ,,Zie nu eens. Kun je het aan om in de spiegel te kijken? Durf je te erkennen dat je alles verprutst hebt, zelfs voor je kinderen en kleinkinderen? Die moed, die mis je hier bovenal.''

Het oude vrouwtje kent zulke overwegingen niet. Karadzic is haar held, haar redder van de moslims van nu en de fascisten van toen, voor haar lopen alle oorlogen door elkaar heen, en ze zal hem beschermen met haar eigen lichaam.