In het voetspoor van Jozef en Maria

Het kerstverhaal – de tocht van Jozef en Maria van Nazareth naar Bethlehem en de geboorte van Jezus in een stal – mag bekend worden verondersteld. Maar hebben we ons ooit afgevraagd welke route Jozef en Maria precies naar Bethlehem namen? De Bijbel zegt niets over de circa honderdzestig kilometer lange reis. De tocht wordt volgend jaar opgenomen in de Palestijnse reisbrochures.

Toen ik dertig jaren geleden door het oude centrum van Nazareth dwaalde, moest ik in de kasba van de stad waar Maria van de engel Gabriël de tijding kreeg dat ze in verwachting was van Jezus, voortdurend uitwijken voor zwaar bepakte ezels. Die tijd is voorbij. Ezels en kamelen, eens de Volkswagens en Mercedessen van dit deel van de wereld, zijn door de auto uit Nazareth verdreven. In lange files wringen de benzine-monsters zich nu door de nauwe straten van deze stad in Galilea.

Het ligt voor de hand dat Jozef en Maria tweeduizend jaar geleden ezels en misschien ook een veel duurdere kameel hebben beladen om de lange tocht naar Bethlehem te maken. Het nieuwe testament is dienaangaande slechts op één punt duidelijk: het vertrek uit Nazareth naar Bethlehem. De Evangelisten, Lucas, Johannes, Marcus en Mattheus, hebben niet de moeite genomen om een routebeschrijving van deze historische reis na te laten. Zo gaan Jozef en Maria uit Nazareth op pad en zijn ze een zin verder, volgens het Nieuwe Testament, al in Bethlehem.

,,Ecce virgo concipiet et pariet filium'', luidt de in wit marmer gebeitelde Latijnse tekst boven de deuren van de Aankondigingskerk (de grootste kerk in het Midden-Oosten, die in 1969 werd voltooid) in de Casanovastraat in Nazareth. Hier sprak de engel Gabriël tot Maria, hier zal de paus volgend jaar maart zijn pelgrimstocht beginnen. Schuin er tegenover is het informatiebureau voor toeristen. ,,Kunt u mij vertellen welke route Jozef en Maria hebben genomen naar Bethlehem?'' De informatrice draagt een kruis aan haar gouden kettinkje. Ze lijkt door de bliksem getroffen door mijn vraag. Ze kijkt me aan met een blik in haar pikzwarte ogen of ik wel goed snik ben. ,,Even geduld'', zegt ze toch beleefd. Uit een laatje pakt ze een Engelse uitgave van het Nieuwe Testament. Ze tuurt er langdurig in. Van apostel naar apostel bladert ze. De Arabische vertaling brengt ook geen uitkomst. ,,Ik weet het niet'', moet ze na lang nadenken toegeven. ,,Het gemakkelijkste lijkt me de weg van Nazareth via Jericho naar Jeruzalem.'' Ze praat liever over de pijn die ze heeft over de aangekondigde bouw van een moskee, vlak voor de basiliek. ,,Dat stoort het toerisme'', zegt ze.

Ook een moslim-eigenaar van een restaurant in de Casanovastraat heeft geen idee langs welke route Jozef en Maria naar Bethlehem zijn gereisd. ,,Ik heb er nooit over nagedacht'', geeft hij toe. Dat er een moskee naast de basiliek komt, stemt hem tot vreugde.

Zuster Renee van de orde der Franciscanen loopt aan de schaduwkant van de Casanovastraat met snelle pas in de richting van de kasba. ,,Weet u hoe Jozef en Maria naar Bethlehem gingen?'' Zuster Renee wil graag praten om haar diepe verontwaardiging over de bouw van de moskee te luchten. Over de reisroute van Jozef en Maria heeft ze geen twijfels. ,,Ze reisden per ezel via de Jordaan-vallei naar Jericho en vandaar de bergen in naar Jeruzalem en Bethlehem.'' Dat is ook de route die zij kiest als ze in Bethlehem moet zijn. Als doorslaggevende argumenten voor de reisroute van Jozef en Maria geeft zuster Renee het vlakke landschap op in de Jordaan-vallei en de overvloed aan zoet water voor de ezels daar. De bergroute door de bergen van Samaria lijkt haar te zwaar. In de Jordaan-vallei is het in de wintermaanden lekker warm, terwijl het bitter koud kan zijn in de bergen met sneeuwstormen en hagelbuien. Zuster Renee rekent uit dat Jozef en Maria in vier dagen de tocht van Nazareth naar Bethlehem hebben kunnen volbrengen. Voorzichtig vraagt ze me wat ik van de toestand in Nazareth vind. Dan barst ze los alsof de oorlog tussen de Kruisvaarders en de islam over het Heilige Land opnieuw is uitgebroken. ,,De mohammedanen trappen ons op het hart. Ze willen een minaret op de moskee bouwen die hoger is dan de basiliek. Ze willen de basiliek aan het oog onttrekken. Het is verschrikkelijk.'' Ze vertelt over de onlusten in Nazareth vorig jaar Pasen tussen christenen en mohammedanen. ,,De mohammedanen gooiden grote stenen naar mijn auto. Ik werd bijna gedood.''

Is er in Bethlehem dan misschien iemand die heeft nagedacht over de route die Jozef en Maria tweeduizend jaar geleden namen naar de stad van David?

George Ghanem, de katholieke directeur van het Palestijnse ministerie van Toerisme, geeft ruiterlijk toe het ook niet te weten. ,,Er zijn speculaties'', zegt hij. Hij verwijst me naar Hind Khoury, een van de sterke persoonlijkheden achter het prestigieuze Bethlehem 2000-renovatieproject. Met donaties van veel landen wordt aan de vernieuwing, ook van de lang verwaarloosde infrastructuur, van het centrum van de geboortestad van Jezus gewerkt. Het is een omvangrijk project dat Bethlehem tot een toeristenattractie van grote religieuze betekenis moet maken.

Hind Khoury, een prettige doch zakelijke vrouw van Bethlehem 2000, weet ook niet hoe Jozef en Maria naar haar stad kwamen, maar ze stippelde wel een toeristische voettocht in het spoor van Jozef en Maria uit, van Nazareth in Israel naar Bethlehem in Palestina. Want dat Maria in Bethlehem (letterlijk huis van het brood) in de grot onder de Geboortekerk het leven schonk aan Jezus is voor haar onwrikbare waarheid. De eerste tocht is inmiddels gemaakt. Op 19 november begon een twintigtal Palestijnse gidsen aan de zware twaalfdaagse voettocht van Nazareth naar Bethlehem, ter voorbereiding van een regelmatig te lopen traject.

Niemand weet of Jozef en Maria dezelfde weg kozen. Maar dat maakt de uitgestippelde route niet minder interessant. De tocht gaat van Nazareth naar de berg Tabor en vandaar door bergen en vlakten in twee dagen naar het dorp Aqrabanieh om via Yanoun, Duma en Al'Auja de zevende dag in Jericho aan te komen. De wandelaars hebben dan al de schoonheid van de Jordaan-vallei en de woestijn van Judea geproefd. Hun benen zijn zwaar van het klimmen en dalen langs paden waarover bedoeïenen hun schapen en geiten drijven. Van de woestijnoase Jericho, de oudste stad ter wereld, waar zon en water de sinaasappelen een goddelijke smaak geven, gaat de klim de bergen in naar Nabi Moussa (de profeet Mozes) door wadi (een ravijn) Kelt langs het George Khoziba klooster. Van Nabi Moussa wordt langs herderswegen gewandeld naar het Mar Saba klooster waar de nacht met bedoeïenen wordt doorgebracht. Eindelijk, na nog 15 kilometer trekken langs onder andere het Theodosius-klooster, komt Bethlehem in zicht. De trekkers waren op 28 november, na een tocht van 160 kilometer, aanwezig bij het ontsteken van de lichten van de enorme kerstboom op het Manger-plein voor de Geboortekerk.

Hind Khoury laat het programma van de tocht uit haar computer rollen. De trektocht wordt opgenomen in het Palestijnse toeristenprogramma en gaat 860 gulden kosten. Voor dat bedrag wordt de geschiedenis tweeduizend jaar teruggedraaid. ,,Het moet een fantastische ervaring zijn in de stilte van de woestijn, bergen en dalen het gevoel te krijgen het spoor van Jozef en Maria te volgen'', zegt Hind Khoury.

Bij de Geboortekerk in Bethlehem staat Hijzi Eid, een Palestijnse gids. Hij is de eerste die beweert te weten hoe Jozef en Maria hier kwamen. Het schaamrood verschijnt op zijn donkere wangen als hij na een paar minuten door de mand valt en moet toegeven dat hij de route uit zijn duim zuigt. Zijn beroepseer stond hem niet toe te zeggen dat hij net als alle anderen in het duister tast. Het Palestijnse ministerie van Toerisme heeft hem gevraagd de voettocht van Nazareth naar Bethlehem te begeleiden. ,,Ik weet dat het zwaar is, maar ik denk wel dat ik het doe. Dan kan ik mijn werk bij de Geboortekerk nog beter doen'', zegt hij. Ik mag hem tijdens zijn trektocht op zijn mobiel bellen.