Zestien jaar stelen uit Nigeriaanse staatskas

Corruptie was jarenlang alomtegenwoordig in Nigeria. Van hoog tot laag, iedereen deed mee aan de roof. Onderzoeken moeten het nationale geweten reinigen.

Een vrouw knielt in een kerk in Lagos voor het Mariabeeld. Ze zet haar handtasje op de grond en sluit de ogen. Als ze na het gebed de ogen opent, blijkt haar tas gestolen. Toen de paus enkele jaren geleden Nigeria bezocht, gingen de gelovigen er na de mis met de plastic stoelen vandoor.

,,Zó diep zijn we gezonken in Nigeria. Diefstal en corruptie hebben onze samenleving aangevreten'', zegt een priester. ,,De verloedering beperkt zich niet tot christenen. Een moslim kan zich niet meer permitteren met nieuwe schoenen naar de moskee te gaan. Hij ziet ze nooit terug.''

Zestien jaar militair bestuur betekenden zestien jaar onbelemmerd en zonder gêne stelen uit de door oliegelden rijkelijk gevulde staatskas. Miljarden dollars werden verdonkeremaand door de soldaten, in samenwerking met burgerpolitici. Ook rechters en politieagenten eigenden zich hun aandeel toe en daarom kon van recht en orde geen sprake meer zijn. Moraliteit vervaagde tot een onbekend begrip. Onder het regime van generaal Sani Abacha (1993-1998) werden bovendien moord en repressie onderdeel van de politieke cultuur. Nigeria ontwikkelde zich tot een notoir corrupt, anarchistisch en gewelddadig land. Hoe gaan de Nigerianen om met deze erfenis van de militaire regimes in een nieuw democratisch tijdperk?

Sinds de installatie in mei van de democratisch gekozen president Olusegun Obasanjo onderzoeken enkele commissies het verleden. Chris Kolade is voorzitter van de commissie die de contracten van het laatste militaire regime tegen het licht houdt. Tijdens het bewind van generaal Abdulsalam Abubakar (1998-1999) verdween in één jaar vier miljard dollar uit de staatskas, veelal door het verlenen van dubieuze contracten. ,,We onderzochten 4072 contracten met een totale waarde van 6,4 miljard dollar'', zegt Chris Kolade. ,,Hiervan bleken contracten ter waarde van 630 miljoen in orde. Contracten ter waarde van één miljard deugden in geen enkel opzicht. En over contracten ter waarde van 4,7 miljard moet opnieuw onderhandeld worden.''

De onderzoekscommissie van Kolade ontdekte dat vele contracten slechts op papier bestonden en alleen dienden om geld te innen. Een buitenlandse aannemer bekende dat zijn bedrijf een project kon uitvoeren voor 2,7 miljoen dollar, maar zijn Nigeriaanse partners in de overheid geboden hem er 17 miljoen van te maken. ,,Iedereen in het overheidsapparaat, van hoog tot laag, ontving zijn aandeel in de roof'', zegt Kolade.

De corruptie die zich diep heeft ingevreten, werpt een schaduw over de toekomst. ,,Het meest schokkende van mijn onderzoek is de omvang van de corruptie waarop we zijn gestuit'', zegt Kolade. ,,De rotte appels overheersen in het regeringsapparaat. Met deze ambtenaren moeten we een nieuw Nigeria opbouwen.''

De nieuwe regering onderhandelt achter de schermen om een deel van de gestolen miljarden terug te krijgen. Onder welke voorwaarden ze dit doet, is onduidelijk. Het lijkt erop dat schuldigen niet bang hoeven te zijn voor vervolging zolang ze maar genoeg terugbetalen. Enkele buitenlandse banken stortten de afgelopen maanden miljoenen dollar van Abacha's familie terug naar Nigeria. Onder de zakenelite bestaat geen vrees voor een heksenjacht op de hoofdschuldigen van corruptie. ,,We hebben er allemaal aan meegedaan: politici, ambtenaren en zakenlui. Daarom zijn we unaniem tegen vervolging'', verklaart een grote bankier.

De speurtocht naar de corruptie in het verleden lijkt vooralsnog bovenal van psychologische betekenis. Hij werkt als een reinigingsmiddel voor het nationale geweten. Te veel Nigerianen waren bij corruptie betrokken om wijdverspreid straffen te kunnen uitdelen.

Dat ligt anders bij de politieke repressie. Weinig Nigerianen verwachtten begin dit jaar dat Obasanjo zo diep in dat verleden zou laten graven. De commissie die de schending van de mensenrechten onder de militairen onderzoekt, verruimde haar mandaat en mag nu wroeten tot aan 1966, dat is inclusief de militaire regeerperiode van Obasanjo (1976-1979).

Matthew Kukah zit in de mensenrechtencommissie. Hij is priester en prominent lid van Nigeria's katholieke bisschoppenconferentie. Ruim 10.000 mensen dienden een klacht bij hem in. ,,We hebben de bevoegdheden iedereen op te roepen'', vertelt hij, ,,inclusief de president. We hopen zeker dat enkele klachten tot rechtzaken leiden.''

Enkele van de meest gevreesde medewerkers van Abacha werden al gearresteerd. Ex-legerleider Ishaya Bismaiyi, voormalig hoofd van de veiligheidsdienst Al Mustapha, en Abacha's zoon Mohamed zitten achter de tralies. Ex-veiligheidsadviseur Ismaila Gwarzo staat onder huisarrest. Tot voor kort waren zij onaantastbaar. Nu staan ze terecht, voor onder meer de moord op Alhaja Kudirat Abiola en de mislukte aanslag op Alex Ibru in 1996, alsmede de dood van Shehu Musa Yara'dua in detentie in 1997. Kudirat was de echtgenote van Moshood Abiola, die in 1993 de verkiezingen won maar door president Babangida (1985-1993) zijn zege werd ontnomen en vervolgens door Abacha werd gearresteerd. Ibru is de uitgever van de kritische krant, de Guardian. Yar'adua was vice-president van Obasanjo eind jaren zeventig. Hij werd door Abacha gevangengezet en met een dodelijk vergif geïnjecteerd.

,,Er komt zoveel naar buiten, over corruptie, over machtsmisbruik, over politieke moorden'',zegt Pat Utomi, hoofd van de Business School in Lagos. ,,Die openheid verzekert dat de militairen nooit meer een staatsgreep kunnen plegen door zich op te werpen als redders van de natie. Zo leren we de les van ons verleden.''