Innemende diplomaat

Tijdens een vakantie in Zwitserland, het land waar hij als joodse jongeling de oorlogsjaren doorbracht en later acht jaar de Nederlandse permanente vertegenwoordiger bij de Verenigde Naties te Genève was, overleed eind vorige week dr. Johan Kaufmann. In zijn 36-jarige loopbaan bij de Buitenlandse Dienst van Nederland stond de versterking van internationale organisaties, met name de VN, centraal. Kaufmann was bij de oprichting van de GATT in Genève in 1947 en hield zich vanuit Washington intensief met het Marshallplan bezig. In 1964 stond hij mee aan de wieg van UNCTAD, de VN-Conferentie inzake Handel en Ontwikkeling. Geïnspireerd door zijn vriend Jan Tinbergen diende hij zelf, bij het uitblijven van instructies uit Den Haag, een resolutie in die rijke landen opriep om voortaan één procent van hun bnp aan ontwikkelingshulp te besteden. Van 1974 tot 1978 was hij de Nederlandse vertegenwoordiger bij de VN in New York, waar hij mede vorm gaf aan het prominente buitenlands beleid van het kabinet-Den Uyl onder Van der Stoel, Pronk en Kooijmans. Kaufmann sloot zijn loopbaan af met de post van ambassadeur in Tokio. Na zijn pensionering in 1983 bekleedde Kaufmann de Cleveringa-leerstoel aan de Universiteit van Leiden.

Kaufmann was zowel een actief deelnemer aan internationale onderhandelingen als een gefascineerd waarnemer ervan. Zijn altijd wat verstrooid overkomende verschijning, grote kennis van zaken en bescheidenheid namen velen uit Oost, West en Zuid voor hem in. Hij beheerste de diplomatieke trukendoos tot in de puntjes: aanvankelijk overvragen en onderbieden en dan met een grote sier concessies doen, ruimte geven aan opponenten, het debat zijn eigen ritmes en emoties laten hebben, als voorzitter goed luisteren en desnoods ogenschijnlijk wegdoezelen maar op het juiste moment een voorstel uit je jasje kunnen halen. Hij heeft deze tactieken als een receptenboek beschreven in `Conference Diplomacy' dat twee herdrukken beleefde. Het waren vaardigheden die hemzelf op tal van momenten goed van pas kwamen, bijvoorbeeld als voorzitter van de UN Economic Commission for Europe dat ten tijde van de Koude Oorlog de enige officiële ontmoetingsplaats tussen Oost en West was. In 1977 bracht hij voor het eerst, en tot beider gespeelde verrassing, de Egyptische en Israelische VN-ambassadeurs in zijn woning bijeen, hetgeen mede de weg effende voor vredesbesprekingen na het dappere bezoek van president Sadat aan Jeruzalem.

Kaufmann werkte snel en was wars van ambtenarij. Op partijpolitieke voorkeuren of associaties kon men hem niet betrappen. Hij behoorde tot de wellicht uitstervende groep van ambassadeurs van Nederland die op bepaalde terreinen een grote internationale naam en faam konden opbouwen zonder in een EU-keurslijf te zitten en zonder ook maar een termijn in Den Haag zelf te dienen.

Dr. N.J. Schrijver is hoogleraar volkenrecht aan de Vrije Universiteit Amsterdam.