Weg met thema-tentoonstelling

Als er de volgende eeuw in de beeldende kunst één ding zou mogen worden afgeschaft dan wist ik het wel. Weg met de thema-expositie! Want hoe gaat dat: een museum of kunstcentrum wil een aantal kunstenaars tonen. Maar die hebben niks met elkaar te maken. Daar kun je geen persbericht over schrijven of reclame mee maken. En dus worden die kunstenaars onder een noemer gepropt, liefst zo vaag mogelijk. Daar wordt vervolgens een theorie bij verzonnen waarin de term `metaforisch' een paar keer valt en ineens is daar het `tentoonstellings-concept' – dat dat niks zegt over de getoonde kunst doet niet ter zake.

Het onbenulligste voorbeeld van deze werkwijze was dit jaar Space in Witte de With in Rotterdam (waar nu overigens Stimuli is te zien, ook zo'n `thema'). Nu, met de millenniumwisseling op komst, heeft De Appel in Amsterdam ook een mooie, Fireworks, `een groepstentoonstelling met werken die zich op verschillende wijzen verhouden tot explosie en energie'. Voor alle duidelijkheid: de meeste werken op Fireworks verhouden zich net zoveel tot energie als oliebollen tot Marco Borsato.

Dat geforceerde `kalender'-thema is extra ergerlijk omdat er zich tussen de werken wel degelijk een ander verband aftekent: de verhouding tussen kunstenaar en buitenwereld. Maar liefst zes van de zeven deelnemers situeren hun werk nadrukkelijk in het `echte leven' – het oerwoud van Suriname, de parfumafdeling van een Zweeds warenhuis, een mannenbadhuis in Polen, houseparty's in Amsterdam. Dat is interessant, en nog modern ook; steeds meer kunstenaars worstelen met de vraag hoe ze het moderne leven in hun werk kunnen vangen, en dat laten zien in de steriele omgeving van een museum.

Het nadrukkelijkst gebeurt dat op Fireworks door Gerald van der Kaap, hoewel zijn Zitbult niet erg weet te overtuigen. Van der Kaap vertoont fragmenten uit films en beelden uit houseclubs op een groot scherm. De toeschouwer kan plaatsnemen in een met geel tapijt bekleedde zitkuil, waarin ook nog een paar tv-schermpjes zijn verwerkt. Helaas werkt het niet, al is het maar omdat je als toeschouwer een koptelefoon op moet om de muziek te kunnen horen. Zo lijkt Zitbult nog het meest op een sociologische weergave van de clubatmosfeer – geen moment is er het gevoel dat Zitbult over het hier en nu gaat.

Beter zijn de twee grote werken op Fireworks, waarvan de makers zich duidelijk bewust zijn van die moeilijke verhouding tussen kunst, museum en wereld. Zowel de Zweedse Ann-Sofi Sidén als de Poolse Katarzyna Kozyra vermomt zich in haar film om in een andere gedaante de confrontatie met de `echte wereld' aan te gaan. Sidén doet dat als `Queen of Mud', een hulpeloze, naakte vrouw die eruit ziet alsof ze juist volledig in een modderbad is ondergedompeld. Het leukste van haar drie filmpjes is die waarin Queen of Mud parfum uitprobeert in een chic Zweeds warenhuis; de nuffige blikken van de parfumjuffrouwen die zo'n met modder besmeurd monster tegenover zich krijgen zijn pijnlijk en veelzeggend.

Katarzyna Kozyra worstelt met hetzelfde probleem, maar behandelt het minder geforceerd. Op een soort instructie-video is te zien hoe Kozyra tot man wordt getransformeerd: snorretje, baardje, schaamhaar en zelfs een vervaarlijk uitziende kunstpenis, want Kozyra heeft zich ten doel gesteld als man opnamen te maken in een Pools mannenbadhuis. In de zaal ernaast zien we het resultaat, ook al getoond op de laatste Biennale van Venetië: sfeervolle opnamen van een oud badhuis in schemerig licht, waar de mannen, meest naakt, rondlopen of -hangen. Daartussendoor sluipt Kozyra. Ze is alleen, durft niemand aan te spreken en ziet er verloren uit, een alien neergedaald in een vreemde wereld. Het mooiste moment komt als Kozyra plotseling naar haar kruis grijpt – man krabt even aan z'n ballen, denk je meteen. Maar nee: de vingers van Kozyra tasten voorzichtig de plakrandjes van haar kunstpenis af. Gelukkig blijft-ie zitten.

In al z'n tragiek is The men's bathhouse tekenend voor de kunst op Fireworks: de kunstenaar zoekt dapper de confrontatie met de buitenwereld, maar zijn werk gaat vooral over de onmacht die confrontatie daadwerkelijk tot stand te brengen. Dat kan ontroerend zijn, zoals Kozyra bewijst, maar met vuurwerk heeft het niet veel te maken. Fireworks is een sisser.

Tentoonstelling: Fireworks. De Appel, Nieuwe Spiegelstraat 10, Amsterdam. Di t/m zo 12-17u. T/m 3 januari.