SCIENCE ROEMT STAMCEL-ONDERZOEK ALS `DOORBRAAK 1999'

De wetenschappelijke doorbraak van 1999 is het werk aan stamcellen, zo stelt Science (17 dec.) in haar jaarlijkse toptien. Volgens een commentaar in het tijdschrift wekt het werk ``de hoop op duizelingwekkende medische toepassingen''. Bovendien dwingt het wetenschappers ``om hun ideëen over de groei van cellen te herzien''.

In november 1998 slaagden onderzoekers van de University of Wisconsin en van Johns Hopkins Medical Institutions in Baltimore er voor het eerst in om menselijke embryocellen in het laboratorium te kweken en zich te laten specialiseren tot bijvoorbeeld hersen-, huid-, spier-, lever- en darmcellen. Sindsdien trekt het onderzoek veel aandacht. Dit jaar volgde de ene ontdekking na de andere. Zo toonden Italiaanse en Amerikaanse onderzoekers aan dat stamcellen uit de hersenen van muizen zich kunnen ontwikkelen tot volwassen bloedcellen. Anderen wisten stamcellen uit het beenmerg van ratten ``op te leiden'' tot levercellen.

Inmiddels zijn er ook proeven gedaan met muizen die leiden aan multiple sclerose. De muizen missen het eiwit myeline, een essentieel onderdeel van de myeline-schede die de hersencellen als een mantel omhult en nodig is voor de geleiding van elektrische prikkels. Onderzoekers plaatsten stamcellen afkomstig van gezonde muizen in de hersenen van de zieke muizen. De behandelde muizen gingen het ontbrekende myeline produceren. Ook bij verlammingen en de ziekte van Parkinson zouden stamcellen van pas kunen komen. Er wordt beweerd dat het in de verre toekomst mogelijk zal zijn om stamcellen zo te sturen dat er complexe organen, zoals hart, lever of nier, mee te kweken zijn.

Het werk aan stamcellen heeft een ethische discussie aangezwengeld. Menselijke stamcellen worden bij voorkeur gewonnen uit embryo's, maar het gebruik van (rest)embryo's stuit op veel tegenstand. Zo hebben onder andere Nederland en Engeland inmiddels een moratorium afgekondigd op het gebruik van menselijke embryo's. In Amerika gelden restricties voor het werken met menselijke embryo's.

Als goede tweede in de toptienlijst noemt Science het genoom-onderzoek. Zo werden in het afgelopen jaar de genomen opgehelderd van de rondworm C. elegans en van de bacteriën Chlamydia pneumoniae, Campylobacter jejuni en Mycobacterium tuberculosis. Van de mens, de malariaparasiet en de zandraket zijn de eerste chromosomen in kaart gebracht.

Andere `doorbraken van het jaar' zijn: het creëren van een Bose-Einstein condensaat met kalium-fermionen; het ophelderen van de structuur van een ribosoom, een enorm moleculair complex dat in cellen nodig is voor de omzetting van genetische informatie in eiwitten; de bevestiging van het bestaan van exoplaneten, planeten buiten ons zonnestelsel; de ontdekking van moleculen - onder andere de zogeheten AMPA-receptor – die betrokken zijn bij de vorming van geheugen; herberekeningen omtrent de uitdijing van het heelal. Veel doorbraken in de toptien vallen binnen de biologie en de astronomie.